profielnetanyahu

Koning Bibi valt van zijn troon en laat een diep verdeeld Israël achter

Het onmogelijke gebeurde zondag dan toch: Benjamin Netanyahu, de langstzittende premier van Israël, moet het veld ruimen. Twaalf jaar drukte ‘Mr. Security’ zijn stempel op het land, met een hoge muur en een ijzeren vuist.

In de Knesset zondag, voor de parlementsstemming die een einde zou maken aan zijn premierschap.  Beeld EPA
In de Knesset zondag, voor de parlementsstemming die een einde zou maken aan zijn premierschap.Beeld EPA

Benjamin Netanyahu was net gekozen tot premier van Israël, toen zijn vader een journalist van het tijdschrift The New Yorker in vertrouwen nam. Hij moest het nog zien, zei Benzion Netanyahu, of zijn zoon wel uit het juiste hout was gesneden. Of hij het politieke instinct had om te overleven, en of hij het land veilig kon houden tegen alles wat de Joodse staat bedreigde.

Om het wereldbeeld van Netanyahu te begrijpen, is het goed om te weten waar hij vandaan komt, schreef David Remnick in 1998 in The New Yorker. De historicus Benzion was een snoeiharde ideoloog, die meende dat al het land tussen de Middellandse Zee en de rivier de Jordaan aan het Joodse volk toekwam. Hij had een hartgrondige hekel aan de liberale elite van Israël, die het land volgens hem in gevaar bracht door te kletsen over vrede met de Palestijnen. De geschiedenis van de Joden, zo zei Benzion tegen Remnick, was grotendeels een geschiedenis van holocausts.

Benzion kreeg drie zoons. De jongste, Iddo, is arts en schrijver, en de oudste, Yonatan, was een oorlogsheld die in 1976 is omgekomen bij een bevrijdingsactie van 106 gijzelaars. De middelste, die vaak liefkozend ‘Bibi’ wordt genoemd, is de langstzittende premier die Israël ooit gekend heeft. Twaalf jaar lang heeft Netanyahu (71) zijn stempel op het land gedrukt, en nu laat hij het diep verdeeld achter. Terwijl de ene helft van de inwoners zijn hart vasthoudt omdat ‘Mr Security’ het pluche verlaat, slaakt de andere helft een zucht van verlichting.

Seksvideo

Dat Netanyahu er niet voor terugschrikt vijanden te maken, bleek al aan het begin van zijn politieke carrière. In 1993, Netanyahu was toen 44 jaar oud, deed hij mee aan de verkiezingen om het leiderschap van de rechtse partij Likoed. Tijdens de campagne vertelde hij live op de radio dat hij werd gechanteerd met een seksvideo van zichzelf en zijn minnares. Hij had inderdaad een affaire, gaf Netanyahu luchtig toe, maar ‘iemand die andere mensen bespioneert en chanteert, is het leiderschap niet waardig en hoort thuis in de cel’. Hij noemde geen naam, maar de impliciete boodschap dat zijn politieke rivaal erachter zat kwam goed over, en Netanyahu won de leiderschapsverkiezingen. Later, na politieonderzoek, bleek dat er helemaal geen seksvideo was.

Met ultra-orthodoxe studenten, 1996.  Beeld Hollandse Hoogte / AFP
Met ultra-orthodoxe studenten, 1996.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Op 30 mei 1996 werd Israël stomverbaasd wakker met het nieuws dat Bibi de verkiezingen nipt had gewonnen – toen het land de avond daarvoor naar bed ging, dacht iedereen nog dat Shimon Peres premier zou blijven. Het was bovendien een schok voor de linkse elite en de media: Yitzhak Rabin, de architect van de Oslo Vredesakkoorden, was nog geen jaar eerder vermoord door een ultrarechtse nationalist, en nu zou er een rechtse regering komen. Zij zagen Netanyahu niet als iemand van een andere politieke kleur, maar verachtten hem en lieten dat constant merken. Dat heeft diepe littekens bij Netanyahu achtergelaten.

Na één termijn verloor Netanyahu in 1999 de verkiezingen en iedereen dacht dat deze mislukte premier nooit meer dan een voetnoot in de geschiedenis van Israël zou worden. Hij stapte verbitterd uit de politiek, maar keerde enkele jaren later terug. Vanaf 2005 ging hij de Likoedpartij weer leiden, en ook al werd deze bij de verkiezingen in 2009 niet de grootste, lukte het Netanyahu om een coalitie van rechtse partijen rond te krijgen en werd hij voor de tweede keer premier.

Ander land

Israël was ondertussen een heel ander land dan in de jaren negentig. Er was een bloedige Tweede Intifada geweest, waarbij Israëliërs in bussen en op terrassen werden opgeblazen door zelfmoordterroristen. Israël had zich teruggetrokken uit Zuid-Libanon en de Gazastrook, maar in plaats van een rustig bestaan leverde dat raketbarrages van Hezbollah en Hamas op. De hoop op vrede lag diep begraven onder een dikke laag van verdriet, angst en frustratie, en de inwoners verlangden vooral naar veiligheid.

Die zou Netanyahu hun geven. Van zijn vader had hij het idee geërfd dat Israël werd omringd door wolven – waarvan de meesten niet eens de moeite deden om zich te hullen in schaapskleren – en als de problemen met de Arabieren niet konden worden opgelost, dan zou hij ze in elk geval managen. Het middel daartoe: een hoge muur en een ijzeren vuist.

In de jaren dat Netanyahu aan de macht was, zou het vredesproces morsdood blijven en werden raketten uit Gaza beantwoord met zware bombardementen. Ondertussen verrezen er op de Westelijke Jordaanoever, het bezette gebied dat volgens de Oslo-akkoorden ooit deel moest uitmaken van een soevereine Palestijnse staat, meer en meer Joodse nederzettingen. Wie daar kritiek op had, werd hard aangepakt: pro-Palestijnse groeperingen werden aan banden gelegd, en non-gouvernementele organisaties werden bestempeld als ‘agenten van buitenlandse regeringen’ als ze geld ontvangen uit het buitenland.

Gevoel voor theater

Ook over de andere grote vijand, Iran, was Netanyahu zeer uitgesproken. In 2012 vertelde hij met veel gevoel voor theater (en de tekening van een grote bom) op de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties dat Iran binnen een jaar een kernbom kan hebben. Praten heeft geen zin, stelde hij, en Israël zou er alles aan doen te voorkomen dat die kernbom er ooit zal komen. De Amerikaanse president Barack Obama had er geen boodschap aan en sloot in 2015 alsnog een akkoord met de ayatollahs, maar Netanyahu overtuigde diens opvolger Donald Trump er later van om het akkoord weer te verscheuren.

In de VN over het atoomwapen van Iran, 2012. Beeld Reuters
In de VN over het atoomwapen van Iran, 2012.Beeld Reuters

Ondertussen bloeide de economie onder Netanyahu’s bewind en wist hij (mede dankzij zijn vriend Trump) grote diplomatieke overwinningen binnen te slepen: zo werden er formele banden aangeknoopt met een aantal Arabische landen. Afgezien van een enkele oorlog met Gaza, waarbij vooral veel Palestijnse doden vielen, bleef het bovendien jarenlang rustig aan de grenzen van Israël. Netanyahu mag graag zeggen dat niemand anders dit voor elkaar zou krijgen – een mantra waarmee ‘mr Security’ keer op keer de verkiezingen won. De zorgen van vader Benzion, die in 2012 op 102-jarige leeftijd is overleden, waren verdwenen, en Netanyahu kreeg nog een bijnaam: Koning Bibi.

Israël is, net als Nederland, een land van coalities, en Netanyahu had altijd andere partijen nodig om te kunnen regeren. Hij sloot veel gelegenheidsvriendschappen, maar dankte mensen net zo gemakkelijk weer af. De enige constanten in zijn coalitie waren de ultra-orthodoxe partijen. In ruil voor hun steun hield Netanyahu de diep religieuze minderheid van Israël uit de wind en bleven subsidies hun kant opstromen.

Schandalen

Er waren ook schandalen, en in 2019 werd Netanyahu formeel aangeklaagd voor corruptie. Het ging om drie kwesties, waarvan ‘zaak 4000’ de ernstigste was: Netanyahu zou de grootaandeelhouder van telecomgigant Bezeq wetgeving hebben aangeboden, die het bedrijf honderden miljoenen dollars zou opleveren. In ruil daarvoor zou die grootaandeelhouder, die ook eigenaar is van de nieuwssite Walla, ervoor zorgen dat er positief over hem werd geschreven. Netanyahu ontkende de aantijgingen altijd met klem, weigerde om af te treden, en zei steevast dat er sprake was van ‘een heksenjacht’ door linkse politieke partijen en de media.

Dat klinkt als een echo uit de Verenigde Staten en de laatste jaren is dan ook vaak gezegd dat Netanyahu een soort ‘Trump-light’ is. Eigenlijk is het andersom en heeft Trump de tactieken van Netanyahu overgenomen: toen Trump alleen nog een vastgoedmagnaat was, sprak de Israëlische premier al de gespierde taal van het nationalisme en maakte hij geen geheim van zijn weerzin voor de elite. Jaren voordat Trump de term ‘fake news’ muntte, had Netanyahu het al over de ‘leugenachtige media’ en viel hij zijn tegenstanders ver onder de gordel aan. Anshel Pfeffer, verslaggever voor de krant Haaretz en auteur van een biografie over Netanyahu, schreef dat beide mannen gedijen op wrok, en ‘het griezelige vermogen hebben om de zwakke plekken van hun rivalen te voelen’, en ‘de innerlijke angsten van hun kiezers te ruiken’.

Met president Trump in 2017. Beeld Getty
Met president Trump in 2017.Beeld Getty

Verdeeldheid

Net als in de Verenigde Staten heeft dat in Israël tot grote verdeeldheid geleid. Netanyahu heeft geflirt met extreem-rechtse partijen die ronduit racistisch zijn en Israëlische-Arabieren (die een Israëlisch paspoort hebben en gewoon kunnen stemmen) geregeld tot vijfde kolonne ‘van de terroristen’ bestempeld. De frustraties daarover kwamen enkele weken geleden tot uitbarsting bij grootschalige rellen. Maar er staat ook spanning op de relatie tussen seculiere en religieuze inwoners, rechts en links, Joden die uit het Westen afkomstig zijn (Ashkenazi) en Joden met hun wortels in het Midden-Oosten (Misrahi).

Het leidde uiteindelijk tot zijn politieke ondergang: in twee jaar tijd zijn er vier keer verkiezingen gehouden, die eigenlijk steeds een referendum waren over de vraag of Netanyahu mocht aanblijven. Omdat het land zo verdeeld is, levert dat steeds een onmogelijke verkiezingsuitslag op – Bibi en zijn bondgenoten hadden telkens net te weinig zetels om een coalitie te kunnen vormen, maar de oppositiepartijen verschillen in ideologisch opzicht zoveel van elkaar, dat zij onmogelijk samen kunnen regeren.

Na een vierde stembusgang heeft deze oppositie, die bestaat uit uiterst links en uiterst rechts, seculier en religieus, en zelfs uit een Arabische partij, toch de handen ineengeslagen. Geheel in lijn met Trump briest Netanyahu nu dat de verkiezingen zijn ‘gestolen’, terwijl de nieuwe premier Naftali Bennett hem smeekt om geen spoor van vernieling achter te laten. ‘We willen het goede herinneren’, zegt hij. ‘Het vele goede dat je hebt gedaan als premier.’

Want het onmogelijke is nu toch echt gebeurd. Koning Bibi is van zijn troon gestoten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden