ReportageSchengen

Komt Schengen straks echt onder druk, of is dit slechts een angstbeeld?

Wie Schengen vanuit Duitsland benadert, moet eerst de brug over die de grens tussen beide landen is. Voor de Schengenakkoorden was het hier een echte grens met douane.Beeld Marlena Waldthausen

Schengen is het dorp in Luxemburg dat donderdag precies 25 jaar symbool staat voor een Europa zonder grenzen. Maar maakt na de migrantencrisis het corona­virus nu een definitief eind aan deze droom? ‘Open grenzen waren zo vanzelfsprekend geworden.’

Het is slechts twee weken geleden, maar het alledaags tafereeltje lijkt nu een surrealistische scène uit een verdwenen wereld. Aan de Stammtisch van bruin café Oudill in Schengen discussiëren Luxemburgse senioren over de wereld. Op tafel staan bier en Moezelwijn. Als ik vraag of ze bang zijn dat de grenzen weer gesloten zullen worden, reageren ze verontwaardigd. ‘Wat is dat voor een vraag? Wat bent u voor een journalist? Mag ik uw kaartje zien?’, briest een voormalige douanier die zo boos is dat hij zijn naam niet wil noemen.

Nu is café Oudill gesloten, net als de grens met Duitsland. Op de brug over de Moezel naar het Duitse Perl staan auto’s van de politie en de grensbewakingstroepen. Alleen Duitsers die in Luxemburg werken, mogen passeren, en omgekeerd. ‘Ik was geschokt, zoiets had ik nooit verwacht’, zegt directeur Martina Kneip van het European ­Museum in Schengen. ‘Tegen mijn kinderen zei ik: zo moet het ook gevoeld hebben toen de Berlijnse Muur werd opgericht. Van het ene op het andere moment kun je het land niet meer uit.’

Donderdag is het 25 jaar geleden dat de Schengenzone in werking trad, het gebied waarin vrij door Europa gereisd kan worden. Het is een treurige verjaardag. Vanwege het coronavirus zijn alle festiviteiten afgelast en overal in Europa worden weer grenzen opgetrokken. De Schengenzone, naast de euro de meest tastbare exponent van de ­Europese eenwording, bestaat even niet meer.

‘Corona kan het einde betekenen van de droom van een Europa zonder grenzen’, kopte The New York Times onlangs. Dat hoeft natuurlijk niet: het Schengenakkoord voorziet in de mogelijkheid de grenzen te sluiten in geval van nood. Als het virus getemd is, zullen ze ongetwijfeld weer open gaan. Maar menigeen vreest dat corona het nationalisme zal versterken dat het ideaal van open grenzen onder druk zet.

Schengen, een dorp met vijfhonderd inwoners.Beeld Marlena Waldthausen

‘Europa begint hier’

Schengen is een Luxemburgs dorpje van vijfhonderd inwoners waar in de akkoorden werden getekend die de ­basis van de Schengenzone legden. ‘Hei fänkt Europa un!’, staat op een bordje in het centrum, ‘hier begint Europa’.

Schengen, twee straten aan de voet van een wijnberg, leeft van wijn en diesel. Aan het begin van de dorpsstraat is een tankstation van Aral waar altijd lange rijen staan omdat de brandstof in Luxemburg goedkoper is dan in de buurlanden. Aan eind van de straat staat een automaat met frisdrank en snacks. Dat is het nachtleven van Schengen: cola en Twix uit een luikje.

De esplanade langs de Moezel is ­gewijd aan de Schengenakkoorden. ’s Zomers maken toeristen hier foto’s bij de vlaggen van de 26 Schengenlanden. Aan een stellage hangen ze hun liefdesslotjes op. In het European ­Museum wordt het verhaal van Europa en Schengen verteld. Een van de hoogtepunten: een vitrinekast met historische douanepetten.

In al zijn bescheidenheid is Schengen toch uitgegroeid tot een soort bedevaartsoord, zegt directeur Martina Kneip. ‘Een Bulgaarse journalist zei ooit tegen me: het is de droom van mijn leven om naar Schengen te komen. Dat verbaasde me nogal. Maar het was een oudere man die opgegroeid was onder het communisme. Voor hem was Schengen een symbool van vrijheid en vrij reizen.’ In het gastenboek van het museum getuigen bezoekers van hun liefde voor Europa. ‘Een verenigd Europa is een geweldig idee’, schrijft Ngwesi Roline Anotahoe uit Kameroen.

Voor niet-Europeanen geeft een Schengenvisum recht op reizen door het grootste deel van Europa. Daarom denken sommigen dat Schengen wel een heel grote en belangrijke plaats moet zijn. ‘Veel mensen vragen ons: waar is Schengen City? Daar bent u al, antwoorden we dan’, zegt de eigenaresse van een winkel in fiscaal voordelige sigaretten, drank en koffie.

Martina Kneip, directeur van het European ­Museum.Beeld Marlena Waldthausen

Grenscontroles

In Schengen zie je een zeker idee van Europa dat in 1995 heel courant was: rustig, rijk, vreedzaam, commercieel, misschien een beetje saai, maar dat mocht ook wel op een continent dat al twee keer door een wereldoorlog verwoest was. Zoals het nationale motto van Luxemburg luidt: Mir wëlle bleiwe wat mir sinn, ‘wij willen blijven zoals we zijn.’

Maar de afgelopen jaren is de wereld veranderd. Europa is geconfronteerd met zijn strategische kwetsbaarheid, zo dicht bij brandhaarden en arme ­werelddelen. In 2015 begon de Schengenzone serieus te kraken. Vluchtelingen en migranten die Europa bereikten, konden doorlopen naar rijke landen als Duitsland en Nederland. Sindsdien voerden Duitsland, Frankrijk, Oostenrijk, Denemarken, Noorwegen en Zweden weer grenscontroles in. Het gaat slechts om een klein aantal grensposten, waardoor de Schengenzone grotendeels intact blijft. ‘Toch is het onwenselijk. Grenscontroles moeten tijdelijk zijn. Vrij verkeer is een van de kernelementen van de Europese Unie’, zegt VVD-europarlementariër Malik Azmani.

Europese vlaggen worden bij het museum binnengehaald.Beeld Marlena Waldthausen

Begin dit jaar werd in Brussel gevreesd voor een herhaling van 2015. De burgeroorlog in Libië zou tot een nieuwe exodus naar Europa kunnen leiden. Toen zette de Turkse president Erdogan de grens naar Griekenland ook nog eens open. Azmani waarschuwde, niet als enige, voor het einde van Schengen als een ongecontroleerde stroom van migranten door ­Europa zou trekken.

De dreiging van zo’n migratiecrisis is niet verdwenen, maar totaal overwoekerd door het coronavirus. Turkije heeft de grens weer gesloten, uit angst voor het virus. Overal in Europa zijn weer grensbarrières opgetrokken. Een vorm van politiek theater, schreef het tijdschrift The Economist. De grens is een belangrijk symbool van politiek theater.

‘Het heeft niet zo veel zin de grenzen te sluiten als het virus eenmaal in alle landen van Europa is, maar je zag overal nationalistische reflexen’, zegt Kati Piri, europarlementariër voor de PvdA. In eerste instantie weigerden Frankrijk en Duitsland medisch materiaal aan Italië te leveren, uit angst dat zij zelf met een tekort geconfronteerd zouden worden. Inmiddels is er meer solidariteit. Zo worden patiënten uit de Franse Elzas in Duitse ziekenhuizen verpleegd.

Lege straten, ook hier.Beeld Marlena Waldthausen

Ode an die Freude

Tegenover die nationalistische reflexen staat het inzicht dat grenzen in zo’n crisis van weinig betekenis zijn. Binnen de kortste keren trok het virus van Italië naar Europa. ‘Het is ook duidelijk geworden dat je een virus niet in één land kunt bestrijden. Toen België de cafés sloot, gingen Belgen naar Nederland waar ze nog open waren. De corona­crisis laat ook zien dat je Europese coördinatie nodig hebt’, zegt Piri.

De Schengenzone staat onder druk, maar zal niet snel verdwijnen, omdat er enorme economische en politieke belangen mee gemoeid zijn. De Duitse denktank Bertelsmann Stiftung becijferde dat alleen al Duitsland 77- tot 235 miljard euro zou verliezen, afhankelijk van het gekozen scenario, als de grenzen weer dicht gaan. Volgens de Eurobarometer beschouwt 70 procent van de Europeanen vrij reizen als een van de grote verworvenheden van ­Europa. Afschaffing van Schengen zou een enorme symbolische klap zijn voor het Europese project.

In Schengen zelf weigert burgemeester Michel Gloden in dichte grenzen te geloven. ‘Ik zie de sluiting van de grens vanwege het coronavirus zelfs als een kans. Open grenzen waren zo vanzelfsprekend geworden. Nu blijkt hoe lastig grenzen zijn. Je kunt je vrienden in Duitsland en Frankrijk niet meer bezoeken, geen zaken meer doen.’

Schengen probeert de moed erin te houden. Op de wijnberg boven het dorp staat een toren waarop de Duitse vlag wappert. Aan de overkant van de Moezel, in Duitsland, staat een soortgelijke toren met de Luxemburgse vlag. Elke dag wordt de Ode an die Freude gespeeld, het officieuze Europese volkslied. Hier aan de Moezel is de grens gesloten, maar de geesten blijven een.

Wat zijn de Shengenakkoorden?

In het Luxemburgse Schengen werden in 1985 en 1990 twee akkoorden getekend waardoor de binnengrenzen van de deelnemende landen konden worden opgeheven. In eerste instantie waren dat Frankrijk, Duitsland en de Beneluxlanden. De Schengenzone trad op 26 maart 1995 in werking. De Schengenzone werd een groot succes. Inmiddels hebben zich 26 landen bij ‘Schengen’ aangesloten, waaronder ook landen die niet tot de Europese Unie behoren, zoals Noorwegen en Zwitserland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden