Reportage

Komt dit nazi-vakantieparadijs er alsnog?

Neues Prora

Hitlers grauwe nazibouwwerk Seebad Prora wordt verbouwd tot licht complex met appartementen, hotels en zwembaden. Discussie is er volop.

Seebad Prora in 1939. Beeld Dokumentationszentrum Prora

Het ochtendlicht boven de Prorer Wiek, een ruime baai aan de oostkant van het eiland Rügen, schittert niet alleen meer op de schuimkragen van de Oostzee en de krijtrotsen bij Binz en Sassnitz. De opgaande zon werpt ook een glans op het witte stucwerk aan de onafzienbare gevelrij van de kolos van Prora, het voorheen volledig grauwe en beklemmende Denkmal des Grossenwahns, dat in het Derde Rijk met een lengte van 4,5 kilometer het grootste strandhotel ter wereld had moeten worden.

In een snel tempo veroveren projectontwikkelaars en aannemers bijna tachtig jaar na de eerste steenlegging op 2 mei 1936 het - voor wie het erin wil zien - schuldige beton uit de erfenis van de nazi's. In deze immense vakantiekolonie tussen dennenbos en zandstrand konden twintigduizend burgers tegelijk na hun inzet voor de partij jaarlijks enkele weken op krachten komen, zo was het idee. Daarvoor waren tienduizend kamers van 5 bij 2,5 meter beschikbaar, allemaal met zeezicht. Geen vakantieganger heeft er ooit verbleven, de bouw stopte abrupt bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog.

Vier van de vijf blokken zijn nu in handen van vastgoedondernemers. Er komen appartementen, hotels, fitnesscentra, supermarkten, zwembaden. De eerste bewoners hebben er al hun intrek genomen. Op balkons - voor zo'n constructie was wel een overwinninkje op Monumentenzorg nodig - hebben ze in het vroege voorjaar al verwachtingsvol de terrasstoelen neergezet. Dit is een Wohlfül-Oase, meldt een bord langs de weg. Een Meersynfonie, staat in een prospectus. 'Voor mij geldt maar één ding', zegt een bewoonster die op het terras aan de achterzijde het zand van haar schoenen klopt na een vroege wandeling langs de vloedlijn. 'Het zicht op het water. Kun je ergens zo wakker worden als hier?'

Reanimatie

Dat het even heeft geduurd voordat het Kraft durch Freude Seebad der Zwanzigtausend aan een volgend leven is begonnen, is niet zo verwonderlijk. Wie kon het zich veroorloven een kilometerslange spookstad te reanimeren? De weerslag van het ontwerp uit de koker van de Keulse architect Clemens Klotz, dat in 1937 nog in de prijzen was gevallen op de Wereldtentoonstelling in Parijs, was er beroerd aan toe. Het beton brokkelde af. Van duizenden vensters lagen de ruiten eruit. Overal zaten vleermuizen en zwaluwen. Overal lekte het. Het grondwater bereikte de kelders.

Dan was er ook de ethiek: wie durfde het aan de opvatting te weerstaan dat dit gebouw als herinnering aan de megalomanie van toen maar onaangetast moest blijven? Moest je het gedachtengoed van Hitler honoreren door er alsnog een vakantieparadijs van te maken? De Führer wenste een volk met sterke zenuwen, dat op tijd moest rusten om komende stormen te doorstaan. Daartoe bood het KdF, een onderdeel van de nazivakbond Deutsche Arbeitsfront, de Duitse burger ontspanning en vertier. En dan te bedenken dat er in Prora nog meer in het vat zat dan kamers met zeezicht: een feesthal voor alle twintigduizend vakantiegangers, twee theaters met drieduizend stoelen, twee zwembaden met daken van beton en glas, twee pieren die ver de zee insteken, waar grote Kdf-cruiseschepen konden aanmeren. Niet iedereen ziet een beladen verleden. Het complex is nooit voltooid, Hitler zelf is er niet eens geweest, er heeft zich niets gruwelijks afgespeeld.

De geschiedenis van het Seebad stopte niet in 1939. Tijdens de oorlog zaten er dwangarbeiders, vluchtelingen uit Hamburg en een klein ziekenhuis. Het Rode Leger trachtte na de oorlog nog een blok op te blazen. De poging werd snel gestaakt: er was te veel dynamiet voor nodig. Nadien, in de DDR-tijd, heeft het complex nog dienst gedaan als kazerne voor 15 duizend manschappen van de Nationale Volksarmee. Familie kon terecht in het vakantiehotel 'Walter Ulbricht'.

Het gedeelte van Seepad Prora dat nog gerenoveerd moet worden. Beeld Jakob Ganslmeier
De omgeving van Prora. Beeld Jakob Ganslmeier

Verval

Na de hereniging van beide Duitslanden zette het verval in, een monumentenstatus ten spijt. Renovatieplannen liepen telkens op niets uit. Het bleef bij de komst van enkele musea, ateliers, galeries en wat horeca. Discotheek Miami zit er nog, op de plek waar een ontvangsthal voor duizenden bezoekers was gedacht. Een reclamebord meldt de komst van Deejane Cassey Doreen, maar de loop is er al lang uit, verzekeren voorbijgangers.

Wie leven wil zien moet tegenwoordig naar de blokken zelf. Over het pokdalige asfalt dat naar de complexen voert, rijden nu graafmachines, mobiele hijskranen, aannemersbusjes en verhuiswagens af en aan. In een bouwkeet laat Sven Scharf-Hettig van de Berlijnse projectontwikkelaar Irisgerd tekeningen zien. Aan hem de taak zo'n vierhonderd appartementen aan de man te brengen, deels als hotel, deels als woonflat. Neues Prora heet het hier, de Wohlfühl-Oase. Hier is nog de ruimte: een vloeroppervlakte van 30 duizend vierkante meter en een terrein van 210 duizend vierkante meter eromheen, zegt hij. In de nabijgelegen badplaats Binz, vol witte villa's, kun je geen kant meer op.

Raketbasis

Op ruim anderhalf uur rijden van Prora is nog een groot project dat herinnert aan de nazitijd: bij het dorpje Peenemünde, op het eiland Usedom, lag het testcentrum waar wetenschapper Wernher von Braun de V1- en V2-raketten ontwikkelde. Daarmee werden Engeland en Antwerpen gebombardeerd. Mankracht die was ingezet bij de bouw van Prora werd verplaatst naar Peenemünde. Ook dwangarbeiders, krijgsgevangenen en gevangenen uit concentratiekampen werden ingeschakeld. In een voormalige energiecentrale zit een museum. Er zijn rondleidingen langs vervallen lanceerplatforms en bunkers.

Penthouse met dakterras

Op hoogtijdagen werken hier achthonderd bouwvakkers tegelijk. Irisgerd kocht Block I, het zuidelijkst gelegen, in 2012 voor 2,75 miljoen euro en investeert 80 miljoen in de renovatie. Koopprijzen variëren van nog geen ton tot 780 duizend euro, maar voor dat laatste bedrag heb je wel een penthouse met dakterras. 65 procent is al verkocht. Het zijn vooral Ossies die zich hier vestigen. Rügen was voor hen een populaire vakantiebestemming, anderen weten nog dat ze hier in dienst hebben gezeten. Waarom het nu wel lukt? Scharf-Hettig: 'We hebben ervaring in de renovatie van monumenten. De rente is laag. We hadden zelf veel geld beschikbaar. Niet iedereen kan dit volume aan. Je bestelt geen twintig ramen, maar tweeduizend.'

Wat ook een rol speelde was de opening van een jeugdhotel in 2011, 4 kilometer verderop, in het noordelijkste blok. Er zijn vierhonderd bedden. De accommodatie afficheert zich als de langste jeugdherberg ter wereld, over een lengte van 152 meter is er verbouwd, de kamers van weleer zijn samengetrokken. In het begin vroegen de gasten nog vaak naar het verhaal achter het gebouw, nu is het nieuwtje er wel een beetje af, zeggen de medewerkers. Een enkeling vraagt nog weleens waarom de plafonds er nog zo ruw uitzien.

Op de derde verdieping van Neues Prora is een modelwoning ingericht, belangstellenden moeten er eerst de originele trap in een zijvleugel van de kolos voor nemen. Vijf kamers en een sauna verleiden de koper. Ook in het pakket: driedubbele beglazing, eikenhout op de vloer of desgewenst strakke tegelvloeren en, vooral, tussen in de wind schuddende dennen door, zicht op het in de zon blikkerende water van de Prorer Wiek. Het balkon komt nog.

Het gedeelte van Prora dat al gerenoveerd is. Beeld Linda Borst

Geven en nemen

Het was geven en nemen met Monumentenzorg, zegt Scharf-Hettig. Zonder balkons aan de waterkant en liften binnenin was een woonbestemming onhaalbaar geweest. Dakterrassen waren toegestaan onder voorwaarde dat ze meters weg bleven van de dakrand. Zo blijven ze van beneden af uit het zicht. Over de kleur - van vuilbruin naar verschillende schakeringen wit - waren de cultuurbewakers evenmin streng. Het heeft het monumentale karakter niet aangetast, vindt hij. 'Ga er straks, als alles klaar is, maar 100 meter vanaf staan. Dan zie je de balkons nauwelijks meer. Het gaat toch om het grotere geheel. Dat is intact gebleven.'

En de geschiedenis, waar is die? 'Het is niet zozeer een nationaal-socialistisch verhaal. Hier is niks ergs gebeurd. Het is meer het verhaal van de NVA, de Nationale Volksarmee. Daar hebben de mensen nog echte herinneringen aan. Sommigen hebben hier op het strand gekampeerd.' Of, zoals zijn baas Gerd Grochowiak het eerder verwoordde: 'Dit was gewoon een huis dat gerenoveerd moest worden.'

Een etage hoger, waar de honderden kamers van toen al zijn ontmanteld, laat Scharf-Hettig nog een gang van weleer zien. Je kijkt een koker van ruim 400 meter in, die zich bijna onzichtbaar kromt; elk blok maakt een hoek van twee graden om de lijn van de baai te volgen.

Verleden en toekomst vervlechten

In Block 2 zijn ze al verder. In het café Strandläufer geurt het naar vers gebakken koek. Anja Springer is er drie weken geleden ingetrokken - de huur was nog betaalbaar - en de loop zit er al behoorlijk in: nieuwe bewoners, potentiële kopers, toeristen. Ze hoopt wel dat iets van het complex de nieuwe tijd overleeft. 'Waarom zou je verleden en toekomst niet met elkaar kunnen vervlechten?'

Aan weerszijden van het café rijzen in witte gevels en kozijnen in grijs natuursteen de woningen Lido, Verando, Flora, Natura en Aurum op, met daarin appartementen als Moonlofts en Capt'nsuites. Hier zijn drie projectontwikkelaars actief, onder wie Ulrich Busch, zoon van wijlen Ernst Busch, overtuigd communist en zanger met de bijnamen de Barrikaden-Tauber en de Rode Orpheus. Ulrich Busch kocht al twee blokken in 2006 voor 455 duizend euro van het Duitse ministerie van Financiën, verkocht er al snel een met winst, maar zet pas nu vaart in de ontwikkeling. In het bezoekerscentrum zit Karsten Rohde, verantwoordelijk voor de marketing van Prora Solitaire, de verzamelnaam voor het hele blok. 'Busch was een visionair. Wie koopt er nou een kilometer ruïne?' 70 procent is verkocht. Rohde: 'Ik denk eerlijk gezegd dat iedere Duitser die hier komt stiekem een beetje trots is. Dit staat er toch maar, na al die tijd, en wij hebben het neergezet. Maar ze komen er vanwege die connotatie met de nationaal-socialisten niet voor uit.'

Het interieur van een vakantiewoning. Beeld Jakob Ganslmeier

Gemengde gevoelens

In het Dokumentationszentrum Prora, in het hart van het complex, zijn de gevoelens gemengd over de bedrijvigheid in de blokken aan weerszijden. Hier wordt getracht te tonen dat Prora niet alleen het grootste monumentale gebouw uit de nationaal-socialistische tijd is, maar dat het ook belichaamt hoe het regime de 'Volksgemeenschap' inlijfde en indoctrineerde. Het gevoel overheerst dat met de glanzende façades van onder meer Neues Prora en Prora Solitaire de geschiedenis wat al te gemakkelijk onder het tapijt wordt geveegd. Directeur Katja Lucke vanuit Berlijn, waar het kantoor van het centrum zetelt: 'De nazi-ideologie toont zich op deze plek in volle omvang. Hier kun je zien hoe het Derde Rijk het volk verleidde.' Daarom moet volgens haar minstens één blok onaangetast blijven, maar ze stelt ook vast dat de transformatie elders al veel schade heeft toegebracht. 'Er wordt nogal wat toegelaten, vindt u niet?'

Zo rimpelloos is het verleden niet, beklemtonen de medewerkers van het centrum in Prora. Sabine Sakuth wijst naar modeltekeningen in de expositieruimte: aan de kade wapperen reusachtige vaandels met een hakenkruis. Het aandeel van de nazi's valt moeilijk te marginaliseren. Er waren al badlakens, beddegoed en servies met de swastika geproduceerd. Tijdens de oorlogsjaren waren de omstandigheden voor de dwangarbeiders uit Rusland, Polen, Tsjechië, Italië en enkele Nederlanders belabberd. Ze graaiden tussen het vuilnis naar eten, er waren berichten dat vrouwen zich noodgedwongen prostitueerden. Sakuth begrijpt dat er iets moest gebeuren om het verval een halt toe te roepen. 'Maar waarom moet het allemaal woning en hotel worden? Er was toch ook ruimte geweest voor musea of een faculteit van de universiteit?' De toekomst van haar centrum is onzeker. Het blok waarin het huist is in handen van een private investeerder.

Er speelt intussen ook een ander verleden op: dat van de DDR. Een kleine tentoonstellingruimte in het noordelijkste blok besteedt er aandacht aan. Medewerkster Susanna Misgajski haalt een gevleugelde uitdrukking uit de tijd van de Volksarmee op: Nie wieder Rügen. 'Prora had geen goede naam. Het kazerneregime was strenger dan elders. En je zat behoorlijk geïsoleerd. Hier was niks te doen.' Een grimmig randje vormde de aanwezigheid van honderden zogeheten Bausoldaten, dienstweigeraars. Ze werden ingezet bij de aanleg van de iets verderop gelegen veerhaven Mukran. Machines mochten ze niet bedienen, schop en houweel waren hun werktuigen. Een lift bracht ze op 20 meter diepte, waar ze in een klok onder hoge druk de bodem moesten egaliseren waarop caissons werden afgezonken. Misgajski: 'Het was zeer ongezond en gevaarlijk werk.'

Dienstweigeraars

Wat ook niet meehielp was dat de vaak academisch geschoolde dienstweigeraars, zelf meest halverwege de 20, onder het gezag kwamen te staan van veel jongere onderofficieren die net van de opleiding kwamen. 'Die wilden zich laten gelden. Voor de Bausoldaten was dat vernederend.' Christiaan Schmidt, medewerker in het Dokumentationszentrum, was zelf dienstweigeraar. Hij zat hier een jaar en drie maanden. Hij kijkt naar de witte woonblokken. 'Ik zou hier dus nooit wat kopen. Voor mij was dit een gevangenis. We konden geen kant op.' Misgajski: 'Dit verhaal in Prora is een belangrijk deel van onze sociale geschiedenis.' Ook dit centrum weet niet of het kan blijven, al is het blok, waarin ook het jeugdhotel zit, in het bezit van Landkreis Vorpommern-Rügen. Daar krijgt ze telkens te horen dat er geen geld is. 'Ik vraag me af hoe het hier afloopt. Zo veel woningen, zo veel appartementen. Komt dat ooit wel vol?'

Verderop, in Binz, klinkt een waarschuwing van een heel ander kaliber. Pensionhouder Uwe Krakow maakt al jarenlang vluchten langs de kust met een sportvliegtuigje. Hij pakt de kaart erbij, hij ziet verandering. De veerhaven heeft de stroming in de baai veranderd. Nog tien, hooguit vijftien jaar, denkt hij, en dan zijn de witte stranden voor Prora volledig weggespoeld en blijft een stenige kust over. 'De mensen die er gaan wonen zijn bedrogen. Ze zijn het slachtoffer van winstbejag en speculatie door de grote bouwconcerns.'

Na de nazi's en de communisten nu het grootkapitaal. Een schandvlek kan hardnekkig zijn.

Kolos van Prora in 2009. Beeld Dokumentationszentrum Prora
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.