tweeluik

Komt de klimaattop in Katowice te vroeg of te laat?

Dit huis in Bellport, in de staat New York, werd in oktober 2012 getroffen door superstorm Sandy. De foto rechts is van precies een jaar later, toen was het nodig het gras te besproeien. Beeld REUTERS

Bijna 200 landen zijn vanaf zondag in het Poolse Katowice bijeen voor de VN-klimaattop. De wereld moet de inspanningen om opwarming bij 2 graden te houden verdrievoudigen, bleek dinsdag. Gaat dat lukken op een moment dat eigenbelang de politiek beheerst?

Katowice komt..

TE LAAT (oftewel: tijd dringt voor effectief klimaatbeleid…)

Extreem weer, droogtes, overstromingen: het werd dit jaar opnieuw duidelijk dat klimaatverandering niet langer een toekomstige dreiging is die je kunt voorkomen. Zij maakt al deel uit van een wereld die gemiddeld 1 graad warmer is dan voordat de mens met de industriële uitstoot van het broeikasgas CO2 begon. De laatste 18 jaar waren de warmste sinds er metingen zijn. De gevolgen van de opwarming zijn alom zichtbaar, van de smeltende gletsjers in Groenland tot de modderstromen in Italië en de bosbranden in Californië.

Drie jaar geleden sloot de internationale gemeenschap het historische akkoord van Parijs. Bijna 200 landen spraken toen af de uitstoot van broeikasgassen als CO2 (hoofdoorzaak van de opwarming) zodanig te beperken dat de opwarming deze eeuw beperkt blijft tot 2 graden of liever 1,5 graad Celsius boven het pre-industriële niveau. Het betekent dat de uitstoot in 2030 zeker 40 procent lager moet zijn dan in 1990. Een doorbraak, al zijn de klimaatplannen vrijwillig en vallen luchtvaart en scheepvaart erbuiten.

Maar historisch of niet, iedereen wist dat Parijs al achterhaald zal zijn voordat het in 2020 in werking treedt. Met de huidige emissies komen we op een catastrofale opwarming van 3 tot 5 graden uit. ‘We stormen op de rand van de afgrond af’, in de woorden van VN-secretaris-generaal Antonio Guterres.

Twee VN-publicaties maakten dat afgelopen weken nog eens duidelijk. Zo is de uitstoot na een stabilisatie van drie jaar in 2017 weer gestegen, tot een record van 53,5 gigaton volgens het dinsdag (27 november) verschenen 2018 Emissions Gap Report van de VN. We kunnen de opwarming nog steeds onder 2 graden houden, schrijven de opstellers, maar de kansen voor 1,5 graad nemen snel af. Om 2 graden te halen moeten de huidige inspanningen verdrievoudigd worden. Voor 1,5 graad vervijfvoudigd, berekenden de VN-experts.

Eerder al liet het VN-klimaatpanel IPCC zien dat de 2 graden opwarming die in Parijs nog als min of meer acceptabel werden gezien, voor bepaalde delen van de wereld rampzalig zullen uitpakken. Zelfs de als veilig beschouwde 1,5 graad zal tot grote schade leiden, al maakt die halve graad veel uit. Zo sterft bij 1,5 graad 70 tot 90 procent van de koraalriffen af, bij 2 graden bijna 100 procent.

Om de opwarming van de aarde in 2100 op maximaal 1,5 graad te houden zijn volgens het IPCC (een voorzichtige consensusclub die nooit grote woorden gebruikt) ‘snelle, ingrijpende veranderingen zonder precedent’ nodig, van innovatieve technologieën tot CO2-heffingen en fiscale vergroening. De uitstoot van broeikasgassen moet in 2030 al minstens 45 procent lager zijn dan in 2010, en de wereld moet door versneld uitfaseren van fossiele brandstoffen in 2050 de netto nul-uitstoot ofwel ‘CO2-neutraliteit’ hebben bereikt.

‘We zijn bijna door onze opties heen en ook bijna door onze tijd’, schreef Bill McKibben in The New York Review of Books naar aanleiding van het laatste IPCC-rapport. ‘Telkens weer hebben we wetenschappelijke wake-up calls gekregen, en elke keer hebben we de snooze-knop ingedrukt. Als we daarmee doorgaan, zal klimaatverandering niet langer meer een probleem zijn. Want iets een probleem noemen veronderstelt dat er een oplossing is.’

Katowice komt...

TE VROEG (…oftewel: politiek is niet klaar voor de grote sprong)

Zelden zal een klimaattop onder slechter gesternte gestart zijn dan Katowice. In tijden van populisme, nationalisme en protectionisme lijkt er minder dan ooit tevoren bereidheid om harde internationale afspraken te maken.

De impasse begon al een jaar na Parijs, toen de nieuwe Amerikaanse president Trump kort na zijn aantreden begin 2017 aankondigde dat hij de VS, een van de voortrekkers, zou terugtrekken uit het akkoord. Hoewel dit pas officieel kan in 2020, en de VS tot die tijd gewoon blijven mee onderhandelen, was dat een ernstige verzwakking van het wereldwijde klimaatbeleid. Overigens liggen de VS dankzij staten, steden en het bedrijfsleven nog steeds op schema.

Katowice biedt een nieuwe kans. Twee taken liggen voor. Allereerst het afkaarten van het zogeheten Rulebook, waarin staat hoe de afspraken van Parijs vanaf 2020 worden nagekomen. Hoe gaan landen elkaars plannen voor het verkleinen van hun emissies (mitigatie) en het vergroten van hun klimaatbestendigheid (adaptatie) meten, vergelijken en eventueel in omvang bijstellen?

Het vergroten van de klimaatambities is het tweede agendapunt van Katowice. Het heet de Talanoa-dialoog, een door toenmalig voorzitter Fiji ingebracht concept dat verwijst naar een traditioneel Polynesisch groepsgesprek, en gericht is op het zo snel mogelijk opschroeven van de klimaatplannen (en niet pas in 2020, zoals de bedoeling was).

Over het Rulebook zullen landen het nog wel eens worden, al zal dat volgens insiders leiden tot een verwaterd compromis. De politieke spanning zit hem in het al dan niet vergroten van de gezamenlijke ambitie. Meer ambitie krijg je alleen met samenwerking en de alliantie die het akkoord van Parijs afdwong, met de VS, de Europese Unie en China, is uiteengevallen.

De Verenigde Staten doen vanwege hun aangekondigde vertrek vooral mee om hun eigen belangen te behartigen, zoals zorgen dat concurrent China goed in de gaten wordt gehouden. Ook willen ze van tafel houden dat rijke landen al aangerichte klimaatschade moeten vergoeden zoals ontwikkelingslanden willen. De regering-Trump heeft in Katowice bovendien een manifestatie over ‘schone kolen’ gepland.

Van een andere grote speler, de Europese Unie, in Parijs een sterke tandem met China, valt ook geen voortrekkersrol meer te verwachten, in beslag genomen als Brussel is door de Brexit en de Italiaanse begroting. Het Europees Parlement riep onlangs op de Europese CO2-reductie op te krikken van 50 naar 55 procent vergeleken met 1990, teneinde de 1,5 graad in beeld te houden. Maar de EU is er niet klaar voor: niet alle lidstaten zitten op dezelfde lijn en Duitsland geeft even niet thuis, vanwege de bruinkoolbelangen en het afscheid van Angela Merkel.

Elders in de wereld is het beeld niet veel beter. China, ook een grote trekker van Parijs, heeft een indrukwekkend klimaatbeleid, maar komt maar moeizaam af van zijn kolencentrales en worstelt inmiddels met economische tegenslag. En een groot land als Brazilië heeft met Jair Bolsonaro net een president gekozen die het klimaatprobleem een marxistisch complot vindt en ’s werelds grootste carbon sink, het Amazonewoud, wil openleggen voor de landbouw.

Ambitieuzer klimaatbeleid zal in Katowice vooral worden bepleit door de ontwikkelingslanden en kleine eilandstaten als Fiji, die nu al lijden onder de gevolgen van de opwarming. De kans is echter groot dat dit ontaardt in een gevecht over geld. In Parijs werd afgesproken dat rijke landen de arme landen zouden steunen, Maar het VN-klimaatfonds van 100 miljard dollar kreeg in 2018 maar 10 miljard binnen, onder meer doordat president Trump tweederde van de door voorganger Obama toegezegde 3 miljard dollar schrapte.

Kan voorzitter Polen dan van Katowice een succes maken? Polen is volgens insiders zeker gebrand op een geslaagde top, maar focust zich daarom vooral op het afronden van het Rulebook. In de discussie over het vergroten van de ambities heeft Polen (al maakt het deel uit van de EU) minder trek. Dat is een lastig te managen proces. Bovendien heeft Polen zelf een klimaatplan waarin vooral het zogenaamd schoon opstoken van steenkool een rol speelt.

Katowice komt politiek in alle opzichten te vroeg, concludeert een klimaattop-insider. ‘Ik ben bang dat de huidige, ondermaatse klimaatplannen ondanks de enorm toegenomen urgentie de plannen zullen zijn die straks in 2020 bij het van kracht worden van Parijs worden ingediend, hoewel we drie jaar geleden nog de intentie hadden ze fors op te krikken. Alleen de EU zal ze misschien nog bijstellen. Hooguit kan de dynamiek van de top nog verschil maken.’

De enigen die COP24 in Katowice nog tot een succes kunnen maken lijken het bedrijfsleven en de klimaatbeweging. Waar onderhandelaars muurvast vastzitten, kunnen zij druk uitoefenen. Dat kan gaan knallen, ook op straat, want de klimaatbeweging radicaliseert, zoals de EndeGelände-antibruinkoolbeweging in Duitsland en de nieuwe Extinction Rebellion in Groot-Brittannië laten zien. Met het oog op eventuele rellen heeft Polen al tijdelijke grenscontroles aangekondigd.

DRIE VRAGEN OVER KATOWICE

Hoezo Katowice? We hadden toch al Parijs?

De Verenigde Naties organiseren sinds 1995 elk jaar een klimaatconferentie voor de bijna 200 landen die zijn aangesloten bij het VN-klimaatverdrag, het United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC). De top in Parijs in 2015 (COP21) was historisch omdat daar het akkoord werd afgesloten met de afspraak de opwarming in 2100 te beperken tot 2, of liever 1,5 graden in 2100. Die afspraak moest echter daarna nog praktisch worden ingevuld.

Wat staat in Katowice op het programma?

Op COP24 staan van 2 tot en met 14 december twee thema’s op de agenda die voortvloeien uit het akkoord van Parijs: het vaststellen van het ‘Rulebook’ waarin staat hoe de vrijwillige klimaatplannen van landen worden vergeleken en bijgesteld, en het beslissen (in het kader van de zogeheten Talanoa-dialoog) of die klimaatplannen in het licht van de snelle opwarming toch eerder dan afgesproken, dat wil zeggen voor 2020, moeten worden opgeschroefd.

Hoe staat Nederland in dit debat?

Nederland is in Katowice onderdeel van de EU-delegatie, maar heeft zoals elke lidstaat van het VN-klimaatverdrag ook een eigen klimaatbeleid. Het plan is via onderhandelingen aan zogeheten klimaattafels te komen tot een klimaatplan dat de Nederlandse CO2-uitstoot in 2030 terugdringt met zeker 49 procent vergeleken met 1990. Tegelijk steunt Nederland de ambitie om de EU-doelstelling te vergroten van 40 procent CO2-reductie in 2030 naar 55 procent.

Beeld de Volkskrant infographics

Meer lezen over het klimaat

Nederland  heeft afgesproken om in 2030 49% minder CO2 uit te stoten dan in 1990. Maar hoe duur is dat eigenlijk? Bekijk de opties en wat die ons land kosten

Om de doelstelling te halen, zal iedere inwoner elk jaar zo'n 5.000 kilogram CO2 minder moeten uitstoten. Klik hier jouw bijdrage bij elkaar.

Deze maatregelen zijn nodig om de temperatuur op aarde niet meer dan 2°C te laten stijgen. Zie hier hoe het zit met deze beruchte grens.  

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.