ANALYSELiberale democratie

Komt de democratie sterker uit 6 januari 2021?

Washington D.C.: Trump-aanhangers hebben zich verzameld buiten het Capitool, 6 januari 2021. Beeld AFP
Washington D.C.: Trump-aanhangers hebben zich verzameld buiten het Capitool, 6 januari 2021.Beeld AFP

De dag dat het Capitool in Washington D.C. werd bestormd door extreemrechtse Trump-aanhangers zou de democratie weleens ten goede kunnen komen. Het maakt duidelijk dat morele helderheid hard nodig is in een tijdperk waarin de strijd tussen populisme en democratie nog maar net is begonnen, analyseert Peter Giesen. 

‘We weten niet wat we zien’, zei CNN-commentator Van Jones, terwijl een door president Donald Trump opgehitste meute het Capitool bestormde. ‘Is dit het einde van een periode of het begin van een nieuwe periode?’ Keken we naar de politieke doodsstrijd van een wanhopige president en zijn fanatiekste aanhang die zich vastklampten aan de allerlaatste strohalm? Of kondigde de aanval op het Capitool juist meer geweld aan? Kunnen Joe Biden en Kamala Harris op 20 januari wel veilig geïnaugureerd worden?

‘We komen terug met wapens’, zeiden extreemrechtse aanhangers van Trump vol bravoure in de Volkskrant. Ze hadden moed geput uit de gebeurtenissen van woensdag. Weliswaar waren ze niet in de buurt gekomen van een machtsovername, maar de bestorming van het Capitool zou tot voor kort ondenkbaar zijn geweest. ‘We zijn niet in Duitsland in 1933. Maar we zijn misschien wel in München in 1923. Op 8 november van dat jaar ondernamen een paar duizend nazi’s een mislukte putsch tegen de regering van de Weimar Republiek. Tien jaar later grepen dezelfde opstandelingen de macht in Duitsland’, schreef de Amerikaanse jurist Lawrence Douglas in de Britse krant The Guardian.

Maar de aanval op het Capitool zou ook voor een ommekeer kunnen zorgen die de liberale democratie juist versterkt. ‘Ik behoor tot degenen die geloven dat dit een keerpunt is, een stap terug uit de waanzin. We zijn een verdeelde natie, maar we hoeven geen natie te zijn die wordt verzwolgen door leugens, wetteloosheid en demagogische ophitsing’, schreef columnist David Brooks in The New York Times. Woensdag viel het gewelddadige en ondemocratische karakter van het Trumpisme niet meer te ontkennen, zelfs niet voor de Republikeinse politici die de president de afgelopen vier jaar bleven steunen, soms omdat ze het met hem eens waren, vaak uit lafheid en politiek opportunisme. Vicepresident Mike Pence en Senaatsleider Mitch McConnell keerden zich tegen Trump. Medewerkers van het Witte Huis namen ontslag. Ook de zakenwereld nam afstand van de president. Natuurlijk zijn al deze weglopers rijkelijk laat, maar als de president ‘we love you’ zegt tegen mensen die het Capitool bestormen in een Camp Auschwitz T-shirt, valt de realiteit niet meer te negeren.

München: ‘We zijn niet in Duitsland in 1933. Maar we zijn misschien wel in München in 1923’, zo schreef de Amerikaanse jurist Lawrence Douglas in de Britse krant The Guardian na de bestorming woensdag van het Capitool. Op de foto Adolf Hitler na de putsch van 1923. Beeld Getty Images
München: ‘We zijn niet in Duitsland in 1933. Maar we zijn misschien wel in München in 1923’, zo schreef de Amerikaanse jurist Lawrence Douglas in de Britse krant The Guardian na de bestorming woensdag van het Capitool. Op de foto Adolf Hitler na de putsch van 1923.Beeld Getty Images

Wakkergeschud voor extreemrechts

‘Het is hoog tijd dat liberaal-democratische journalisten, politici en opiniemakers extreemrechts eindelijk zien voor wat het is: een bedreiging voor de democratie’, stelde politicoloog Cas Mudde in The Guardian. ‘Een formidabele bedreiging, zeker, maar ook een bedreiging die slechts kan slagen met de stilzwijgende hulp van de mainstream, door opportunistische coalities of laf stilzwijgen.’

Dat zou de winst van 6 januari kunnen zijn: een democratie die weerbaarder wordt, omdat zij beseft dat extreemrechts even goed een gevaar is als de extremistische islam. Een democratie die de deur sluit voor extreemrechtse politici – of politici die met extreemrechts gedachtegoed flirten – omdat elke vorm van erkenning deze ondemocratische krachten de schijn van fatsoenlijkheid en normaliteit geeft.

‘Democratie is iets fragiels’, schreef The Jerusalem Post. Denk nooit zelfgenoegzaam ‘dat kan hier nooit gebeuren. Want als het in Amerika kan gebeuren, kan het overal gebeuren’, aldus de Israëlische krant. Vorig jaar werd in Berlijn de Rijksdag bestormd door demonstranten tegen het coronabeleid van de Duitse regering. In Nederland werden politici belaagd door demonstranten die volhouden dat corona niet meer dan een griepje is. De NOS verwijderde haar naam van haar auto’s, omdat zij te vaak doelwit werden van agressie. De Nationale Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid waarschuwde voor een ‘radicale onderstroom, waarbinnen fors wantrouwen tegen de overheid kan leiden tot extremistische gedragingen’.

Berlijn: Demonstranten protesteren voor de Rijksdag tegen het coronabeleid van de regering-Merkel, 29 augustus 2020. Beeld NurPhoto via Getty Images
Berlijn: Demonstranten protesteren voor de Rijksdag tegen het coronabeleid van de regering-Merkel, 29 augustus 2020.Beeld NurPhoto via Getty Images

Parallelle werelden

De maatschappelijke spanningen die de opkomst van Donald Trump en andere populisten mogelijk maakten, zullen niet zo snel verdwijnen. Ze zijn het gevolg van ontwikkelingen die al ver voor Trump gaande waren, schrijven de Amerikaanse politicologen Steven Levitsky en Daniel Ziblatt in hun boek How Democracies Die. In 1950 vormden niet-witten amper 10 procent van de Amerikaanse bevolking. In 2014 was dat 38 procent en in 2044 zullen niet-witten in de meerderheid zijn, voorspelt het US Census Bureau. De intense animositeit van Amerikaans rechts komt voort uit het besef dat de witte meerderheid afbrokkelt, stellen Levitsky en Ziblatt. Statusangst leidt tot een oververhitte en agressieve politieke stijl. De tegenstander is geen rivaal meer met andere ideeën, maar een vijand die ‘onze’ manier van leven wil vernietigen, die ‘ons’ land wil afpakken. Zoals Trump woensdag zei: ‘Er is nooit een tijd geweest zoals deze waarin zoiets gebeurde, waar ze het konden afpakken van ons allemaal, van jullie, van mij, van ons land.’

Door de felle polarisatie leven tegenstrevers steeds meer in parallelle werelden. Ieder heeft niet alleen zijn eigen waarheid, maar ook zijn eigen feiten. De Trump-aanhangers meenden dat zij het Capitool wel moesten bestormen om de democratie te redden uit de klauwen van een corrupte en frauduleuze politieke elite. De 35-jarige Ashli Babbitt, een veteraan van de luchtmacht, geloofde heilig in de QAnon-theorie, die beweert dat de elite kinderen misbruikt en vermoordt in satanische rituelen. Wie meent dat vooraanstaande politici het bloed van kinderen drinken, is welhaast verplicht om actie te ondernemen. In zo’n geval is niets doen moreel laakbaar. 6 januari zou de dag van de overwinning worden, twitterde Babbitt op Nieuwjaarsdag. Het werd de laatste dag van haar leven: omwikkeld in een Amerikaanse vlag werd ze doodgeschoten door een politieman, toen ze de vergaderzaal van het Huis van Afgevaardigden wilde binnendringen.

Groningen: Een protestactie van boeren bij het provinciehuis in Groningen loopt uit de hand, 14 oktober 2019. Beeld ANP
Groningen: Een protestactie van boeren bij het provinciehuis in Groningen loopt uit de hand, 14 oktober 2019.Beeld ANP

Als burgers geen enkel vertrouwen meer hebben in de gevestigde orde, blijken ze bereid de meest onwaarschijnlijke theorieën te geloven. Factchecken is zinloos, want de factcheckers, journalisten voorop, zijn toch maar lakeien van de gevestigde orde. Anderzijds is er, zeker in de Verenigde Staten, een conglomeraat van rechtse (sociale) media dat ze dagelijks van alternatieve feiten voorziet, feiten die hun ideeën bevestigen en ‘bewijzen’ hoezeer ze worden belazerd door een corrupte elite.

Het nationalistische beest

Joe Biden wil Amerika weer verenigen, maar de woede en het wantrouwen van het Trumpisme zal niet snel verdwijnen. Na de zege van Donald Trump van 2016 zijn ontelbare boeken geschreven over de noodzaak om het vertrouwen terug te winnen van een bevolkingsgroep die vaak als ‘de verliezers van de globalisering’ werd omschreven. Een van de bekendste daarvan is The People vs Democracy van de Duits-Amerikaanse politicoloog Yascha Mounk uit 2018. Het nationalisme is een beest dat getemd moet worden, stelde Mounk destijds. ‘We kunnen het natuurlijk negeren, of wensen dat het er niet is. Maar als we het achterlaten, zullen andere mensen onze plaats innemen, en het beest aanmoedigen om zijn wildste kant te laten zien’, aldus Mounk. ‘Verdedigers van de liberale democratie zullen simpelweg de vlammen van het populisme aanwakkeren als ze geen rekening houden met angsten over ineffectieve grenscontroles of de mate van woede over het huidige niveau van immigratie.’ Zoals veel gematigde denkers pleit Mounk voor het reguleren van immigratie om het populisme de wind uit de zeilen te nemen.

Parijs: Maandenlang demonstreerde de gelehesjesbeweging tegen de hervormingspolitiek van president Macron, 9 februari 2019. Beeld Getty Images
Parijs: Maandenlang demonstreerde de gelehesjesbeweging tegen de hervormingspolitiek van president Macron, 9 februari 2019.Beeld Getty Images

Liberale democraten moeten wel een heldere grens trekken, vindt Mounk. Een debat over immigratie is legitiem, maar racisme, geweld en ondermijning van de democratie zijn dat niet. ‘Het is tijd om op te staan tegen extreemrechts en voor de liberale democratie. Het is tijd om het racisme en het ondemocratische gedrag van extreemrechts te benoemen’, schreef politicoloog Mudde in The Guardian. Appeasement heeft ons gebracht waar we nu zijn, aldus econoom Paul Krugman in The New York Times. Zoals maatschappelijke achterstand geen excuus is voor moslimterrorisme, zo kunnen de grieven van witte burgers niet worden gebruikt om een aanval op de democratie te rechtvaardigen.

Morele helderheid

Mensen als Jake Angeli – de ‘sjamaan’ die in de voorste rijen van de bestormers oprukte – kunnen zelf geen maatschappelijke veranderingen bewerkstelligen. Daarom geloven ze in Donald Trump, een autoritaire leider die de gevestigde orde zal opblazen. Maar ook Trump kan dat niet alleen, hoe graag hij dat ook suggereert. Hij heeft de medewerking nodig van elites in de politiek, de zakenwereld en de media. De afgelopen vier jaar heeft hij daarover niet te klagen gehad.

Londen: Duizenden betogers uiten hun onvrede over de maatregelen die het kabinet-Johnson neemt tegen corona, 5 september 2020. Beeld Getty Images
Londen: Duizenden betogers uiten hun onvrede over de maatregelen die het kabinet-Johnson neemt tegen corona, 5 september 2020.Beeld Getty Images

Maar de bestorming van het Capitool zorgt wellicht voor morele helderheid, waardoor de democratie sterker uit de strijd komt. Brad Raffensperger, de Republikeinse secretary of state van Georgia, liet zien hoe het moest. Hij hield vast aan de verkiezingsuitslag, ook al had zijn eigen partij verloren. Zoals het hoort in een democratie. Met bewonderenswaardige moed trotseerde hij de druk, de intimidatie en de bedreigingen van de president, zijn partijgenoten en zijn aanhangers.

Zulke morele helderheid zullen we nog hard nodig hebben, want zoals Yascha Mounk deze week in Die Zeit opmerkte: ‘De strijd tussen populisme en democratie die bij ons tijdperk hoort, is nog maar net begonnen.’

Lees ook:

De Amerikanen gaan er prat op dat ze de mooiste en beste democratie ter wereld hebben. Dat zelfbeeld heeft een flinke knauw gekregen, signaleert correspondent Michael Persson.

De vreugde onder Democraten over de twee gewonnen Senaatszetels in Georgia, werd woensdag overschaduwd door het tumult in Washington. Zwarte inwoners verbazen zich erover dat zo weinig bestormers van het Capitool zijn gearresteerd.

Het wantrouwen blijkt onder veel Trump-fans the day after alleen maar gegroeid. Het geweld is uitgelokt door infiltranten, zeggen ze, om Joe Bidens benoeming door te kunnen drukken. ‘Dat waren niet onze mensen’.

Een videoboodschap waarin Trump de bestorming van het Capitool veroordeelt, is een uiterste poging van de president om afzetting en mogelijk zelfs celstraf te voorkomen. Gaat dat hem ook lukken?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden