analyse

Komt China nog van zijn draconische coronamaatregelen af? ‘Het is Xi’s persoonlijke beleid’ – en dus moet en zal het slagen

Waar de rest van de wereld de coronamaatregelen loslaat, worden die China steeds ingrijpender. Dat heeft vooral te maken met de almacht van president Xi, die zijn naam aan het zerocovidbeleid heeft verbonden. ‘Als het mislukt, brengt dat Xi’s toekomst in gevaar.’

Leen Vervaeke
De Chinese president Xi Jinping in Hongkong. Op het twintigste partijcongres, dit najaar, wil hij zijn ambtstermijn verlengen.  Beeld AFP
De Chinese president Xi Jinping in Hongkong. Op het twintigste partijcongres, dit najaar, wil hij zijn ambtstermijn verlengen.Beeld AFP

Al 35 dagen lang heeft Min, een 22-jarige ingenieursstudent uit het noorden van China, zich niet kunnen douchen. Haar huid jeukt en ze heeft overal puistjes, net als haar zeven kamergenotes. Ze krijgen dagelijks een thermoskan met heet water, één per kamer, en proberen zich daarmee te wassen. Ze houden vol, maar aangenaam is anders.

‘Het voelt alsof ik in een gevangenis zit’, zegt Min (een schuilnaam), in een telefoongesprek half april. ‘Maar zelfs gevangenen mogen zich douchen.’

Min zit in lockdown, in een regime met alsmaar benauwender regels. Sinds twee jaar mag ze haar campus nauwelijks af, standaardbeleid in heel China tijdens de covidpandemie. Sinds begin maart mag ze haar studentenhuis niet uit, nadat in haar stad in enkele dagen 78 besmettingen waren aangetroffen. En sinds half maart zit ze vast in haar kamer, een krappe ruimte met vier stapelbedden voor acht studenten.

Min en haar medestudenten volgen onlineles. Ze mogen niet naar de kantine en eten op hun kamer. Ze kunnen niet naar de gemeenschappelijke douches, want die zitten in een bijgebouw. En – de nieuwste regel – ze moeten online een tijdvenster aanvragen om het toilet op de gang te gebruiken, zodat ze elkaar daar niet kruisen. Voor het toilet staat een vrijwilliger in beschermingskledij, om hun reservering te controleren.

Het aantal besmettingen op Mins campus?

Nul.

De opsluiting, het doucheverbod, de toiletreserveringen: het zijn allemaal voorzorgsmaatregelen. Een extra verdedigingswal voor het onwaarschijnlijke geval het coronavirus zou binnenraken op een afgesloten campus, voorbij dagelijkse PCR-tests en desinfectierondes. ‘We worden dagelijks getest en er wordt ons gezegd vol te houden’, zegt Min. ‘Maar er zijn geen positieve gevallen, we hebben geen idee waarop we wachten.’

Verhalen als dat van Min zijn dezer dagen in heel China te horen. Zoals in Shanghai, waar tijdens de lockdown inwoners zonder voedsel werden opgesloten, kinderen van hun ouders gescheiden, huisdieren doodgeknuppeld, en stervenden aan hun lot overgelaten. Op Chinese sociale media circuleert een lijst van 150 namen van inwoners van Shanghai die overleden als gevolg van rigide covidregels. Het is vermoedelijk het topje van de ijsberg.

Ook buiten Shanghai heerst zerocovidfanatisme. Vrachtwagenchauffeurs rijden rond met verzegelde deuren en mogen de snelweg niet af als ze lángs een stad met besmettingen zijn gereden. Miljoenensteden gaan in lockdown omwille van een of twee besmettingen en ‘contactpersonen van contactpersonen’ moeten in quarantaine. Woningen worden afgesloten met hekken en één stad verplichtte opgesloten inwoners zelfs hun sleutels af te geven. Mensen worden aan de lopende band getest, net als dieren, voedsel, postpakketten, alles wat je maar kunt bedenken.

In de greep van een absolutistisch leider

Het is in een ondoorzichtig land als China moeilijk een totaalbeeld te krijgen, maar dit is duidelijk: zo’n 330 miljoen Chinezen zijn op dit moment getroffen door lockdowns en de economie gaat door een diep dal. Zelfs leidende Chinese wetenschappers zeggen dat het beleid onhoudbaar is (waarna ze gecensureerd worden). Maar de Chinese autoriteiten zijn onvermurwbaar: het zerocovidbeleid moet doorgaan. De officiële leus: ‘Volharden is overwinnen.’

Wat is er aan de hand in China? Hoe is dit mogelijk? En waar eindigt dit?

‘De extremen die je nu ziet, zijn het resultaat van de politieke veranderingen in China van de afgelopen tien jaar’, zegt Wu Qiang, voormalig hoogleraar politieke wetenschappen aan de topuniversiteit Tsinghua. Hij werd in 2015 ontslagen omwille van zijn kritische werk. ‘De macht in China is steeds meer gecentraliseerd en gepersonaliseerd. Al het beleid wordt nu door de top bepaald. Dat maakt het heel moeilijk om iets te veranderen.’

Wu is een van de weinige kritische denkers in China die nog met buitenlandse media durven te spreken. Andere onafhankelijke intellectuelen willen alleen off the record praten, of helemaal niet: hun telefoon wordt afgeluisterd, ze staan onder druk. Sommigen geven via omwegen kort commentaar – ‘waanzin van boven tot onder’, ‘onmenselijk beleid’ – maar doen er verder het zwijgen toe. Naast (vooral anonieme) bronnen binnen China leunt dit stuk op Chinakenners in het buitenland.

Uit alle bijdragen komt een verontrustend beeld naar voren: dat van een land in de greep van een absolutistisch leider, die zo veel politieke status aan het zerocovidbeleid ontleent dat hij zich ermee vereenzelvigt. Die zich met een eenzijdige nadruk op indammen en controle (in plaats van vaccinaties en ziekenhuiszorg) in een hoek heeft gewerkt, waarin hij nu vastzit. En die geen greintje tegenspraak duldt in aanloop naar het twintigste partijcongres, dit najaar, waar hij zijn ambtstermijn wil verlengen. Het zerocovidbeleid móét slagen, ook als alles daarvoor moet wijken.

‘Het zerocovidbeleid is Xi’s persoonlijke beleid’, zegt Wu. ‘Hij heeft het zelf aangevoerd en ontplooid, sinds de uitbraak in 2020. De voortzetting ervan is rechtstreeks verbonden met zijn persoonlijke legitimiteit en zijn herverkiezing op het Twintigste Partijcongres. Zelfs voor de mensen rond Xi is er nauwelijks ruimte voor aanpassingen. Het is een persoonlijke kwestie, net zoals de Russische president Vladimir Poetin als enige over de oorlog beslist.’

Dit geluid klinkt bij veel Chinakenners. ‘Het zerocovidbeleid is verbonden met Xi’s politieke toekomst’, bevestigt Chen Daoyin, voormalig hoogleraar politieke wetenschappen aan een universiteit in Shanghai. Hij verhuisde in 2019 naar Chili wegens het verslechterende politieke klimaat. ‘Als het zerocovidbeleid mislukt, brengt dat Xi’s toekomst in gevaar. En dus kan het niet mislukken.’

Voor een deel is China slachtoffer van zijn eigen succes. Het zerocovidbeleid, ingesteld in februari 2020, werkte in China twee jaar lang behoorlijk goed. De lockdowns, quarantaines en massatesten mogen in het Westen als draconisch worden gezien, veel Chinezen zagen vooral voordelen: een laag dodental (officieel 5.141, in werkelijkheid waarschijnlijk enkele duizenden meer) en een redelijk ongeschonden economie. In 2021 kende China een groei van 8 procent.

De Chinese Communistische Partij claimt al snel het succes. Als Wuhan in april 2020 de lockdown opheft, roept president Xi Jinping persoonlijk de overwinning uit, als bewijs van de ‘superioriteit van socialisme met Chinese karakteristieken’. Terwijl in de rest van de wereld miljoenen doden vallen, stelt China als enige ‘mensenlevens voorop’. Zero covid wordt het uithangbord van de CCP en van Xi.

Xi wordt ‘voorzitter van alles’ genoemd

Maar terwijl de Chinese autoriteiten zichzelf prijzen om hun indammingscapaciteiten, talmen ze met een ander beschermmiddel: vaccinaties. Ze laten na om ouderen tot vaccinatie aan te zetten en houden vast aan minder efficiënte Chinese vaccins. Gevolg: als de veel besmettelijker omikronvariant begin dit jaar in China opduikt, en indammen veel lastiger wordt, zit Xi met een probleem: zero covid loslaten kan tot grote sterfte leiden, maar eraan vasthouden schaadt de economie.

Voor Xi is er maar één oplossing: méér zerocovidbeleid, ook al opent de rest van de wereld. ‘Je weet niet wat er gebeurt als je het zerocovidbeleid loslaat, dus hou je vast aan het oude beleid’, zegt Chen Daoyin. ‘Bovendien, als Xi toegeeft dat het zerocovidbeleid niet langer werkt, is zijn legitimiteit verdwenen. Het beleid kan niet versoepeld worden, zo dicht bij het partijcongres.’

Xi’s onvermogen – of onwil – om zijn koers bij te sturen, hangt samen met de politieke veranderingen onder zijn bewind. In tien jaar tijd heeft hij alle macht naar zich toe getrokken. Hij leidt zo veel overheidsdepartementen dat hij ‘voorzitter van alles’ wordt genoemd. In 2018 laat hij in een grondwetswijziging de limiet op de presidentiële termijn afschaffen, waarmee hij de weg vrijmaakt voor een levenslang bewind. Dat moet tot zijn herverkiezing leiden op het Twintigste Partijcongres.

De Volksrepubliek China is sinds haar stichting in 1949 altijd een autoritaire staat geweest, maar het despotisch gehalte ervan gaat in golfbewegingen. Mao Zedong was een paranoïde dictator, die zijn bevolking opofferde voor zijn politiek. Onder Deng Xiaoping kwam er, met de invoering van een collectief leiderschap en limieten op de ambtstermijnen, een rationelere koers. Jiang Zemin en Hu Jintao waren technocraten, die economie boven ideologie plaatsten. Hun pragmatisme werd lang als verklaring gezien voor de houdbaarheid van het Chinese autoritarisme.

Maar Xi ziet bij zijn aantreden als partijleider in 2012 vooral een corrupte en moreel uitgeholde partij. Hij vreest dat China de Sovjet-Unie achterna gaat en stelt orde op zaken: hij eist strikte partijdiscipline, ideologische zuiverheid en onvoorwaardelijke trouw. Het is de basis van het aanvankelijke succes van het zerocovidbeleid: Xi kan 95 miljoen partijleden mobiliseren om steden en dorpen af te sluiten, opgesloten inwoners voedsel te bezorgen, mondkapjes te produceren en de partijvisie te propageren.

‘Nu wordt alles van bovenaf opgelegd’

Met omikron komt ook de keerzijde van Xi’s autoritarisme aan het licht: het onvermogen om fouten toe te geven, de nultolerantie voor kritiek, de blinde gehoorzaamheid en de uitwassen. Zo komen uit diverse delen van China verhalen over mensen in lockdown die honger lijden, terwijl lokale vrijwilligers voedseldonaties laten rotten. Ze durven het eten niet uit te delen zonder instructies van bovenaf.

‘Dat heeft te maken met die centralisering van de macht en het versterken van de partijdiscipline’, zegt Cheng Chen, hoogleraar politieke wetenschappen aan de universiteit van Albany in de VS, en medeauteur van de studie The Party Leads All. ‘Er is een overweldigend gevoel onder lokale partijleden dat als de partij een doel heeft gesteld, je daar koste wat het kost aan moet vasthouden. Als het doel zerocovid is, dan moet je daar alles voor opofferen.

‘Een groot voordeel van het Chinese systeem, volgens de partij, was dat het altijd in staat was zich aan te passen. Er was ruimte voor lokaal initiatief en experiment en je leerde van je fouten. Maar nu wordt alles van bovenaf opgelegd. De leider zegt iets en je wordt verondersteld het te doen. Dat leidt ertoe dat mensen geen initiatief meer nemen, dat ze zonder nadenken één doel nastreven, en dat je in deze tragische situatie belandt.’

Xi’s kruistocht tegen covid heeft grote gevolgen voor de Chinese economie. De dienstensector tekende vorige maand de slechtste cijfers op sinds 2005, op de begindagen van de pandemie na. De beurzen maakten hun grootste duik in zes jaar en de voorzitter van een van Azië’s grootste aandelenfondsen waarschuwde voor een ‘door de mens veroorzaakte’ crisis. Volgens de Europese Kamer van Koophandel zetten steeds meer bedrijven hun investeringen in China in de wacht.

‘We beseffen ten volle dat je China in deze fase niet kunt openen, dat zou een aanslag zijn op de ziekenhuizen’, zegt Jörg Wuttke, voorzitter van de Europese Kamer van Koophandel. Hij suggereert tussenoplossingen: de vaccinatiegraad verhogen, mRNA-vaccins toelaten, thuisquarantaines toestaan. ‘Het heeft allemaal met politiek te maken: met de trots en legitimiteit van twee jaar succesverhaal. Maar het virus is veranderd, de wereld is veranderd en China lijkt achter te blijven.’

De Chinese overheid erkent de economische problemen, maar trekt andere conclusies. ‘Volgens Xi is het effect op de economie niet veroorzaakt door het zerocovidbeleid, maar door het falen van lokale overheden – vooral in Shanghai – om dat beleid strikt toe te passen’, zegt Chen Daoyin. ‘De conclusie van de centrale overheid uit de situatie in Shanghai is dat iedereen Xi’s model nog beter moet volgen.’

‘Het is een manier om de bevolking te controleren’

Dus gaat het zerocovidbeleid door, schadelijk of niet. Zolang het partijcongres niet heeft plaatsgevonden, is versoepeling ondenkbaar. ‘Ik denk dat ze hopen dat ze het nog een half jaar kunnen volhouden’, zegt Cheng Chen. ‘Na het partijcongres zullen ze misschien een vaccinatiecampagne lanceren en zeggen: nu hebben we een bepaalde vaccinatiegraad bereikt, nu is het veilig om te openen.’

Anderen vrezen dat zerocovid nooit meer weggaat, ook niet na het partijcongres. ‘Het zerocovidbeleid is uitgemond in een campagne van onderwerping: van het centrale niveau over het lokale niveau, de staat over de samenleving, de overheid over haar burgers’, zegt Chen Daoyin. ‘Zelfs na de epidemie zal het blijven. Telkens als je reist, zal je een test moeten doen. Het is een manier om de bevolking te controleren.’

‘In zekere zin is de epidemie een geschenk voor de partij’, zegt ook Hu Jia, een mensenrechtenactivist die al jaren in huisarrest zit. ‘Als je een burger wil controleren, hoef je hem niet meer door de politie te laten opsporen, maar zet je zijn QR-code op rood. En als ergens politieke onrust dreigt, dan plaats je die stad gewoon in lockdown.’

Dat een deel van de bevolking mort over zero covid, maakt niet veel uit. Xi heeft alle touwtjes in handen en controleert alle informatie, waardoor veel Chinezen zich nog steeds gewillig neerleggen bij alle vrijheidsbeperkingen. Tenzij er rare dingen gebeuren, wordt Xi gewoon herkozen op het Twintigste Partijcongres.

‘In Shanghai is grote onvrede, ongezien in dertig jaar’, zegt Wu. ‘Het lijkt alsof de Chinese middenklasse daar eindelijk wakker wordt en beseft wat er allemaal gebeurd is onder Xi. Maar structureel verzet is onmogelijk. Maatschappelijke organisaties, liberale intellectuelen, vrije media, oppositie, dissidenten: het is de afgelopen tien jaar allemaal weggevaagd. We zitten met een autocraat zonder realiteitszin, een opperste leider, een nieuwe keizer.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden