Komst Solzjenitsyn laat Moskou koud

De profeet Solzjenitsyn wordt in eigen land niet geëerd, althans niet in de hoofdstad Moskou. Veel meer dan duizend mensen zijn het niet die de moeite hebben genomen om de schrijver van de Goelag Archipel te verwelkomen op het Jaroslavskistation, als hij na een twee maanden lange reis door Siberië...

BERT LANTING

Van onze correspondent

Bert Lanting

MOSKOU

Het is ontegenzeggelijk een historisch moment: twintig jaar nadat hij door de Sovjet-autoriteiten het land uit werd gezet, is Solzjenitsyn terug in Moskou. Maar al klinkt er luid gejuich als de Peking-Moskouexpres met de Nobelprijswinnaar aan boord het station binnenrijdt, van een echt volksfeest is geen sprake.

Voor Viktor Andrejev uit Tsjeboksary is het wel een gedenkwaardige dag. Hij was acht toen de NKVD, Stalins geheime politie, in 1938 zijn vader van huis haalde. Pas na de dood van Stalin kreeg hij te horen dat zijn vader in het kamp overleden was. 'Solzjenitsyn heeft de misdaden van de communisten aan de hele wereld onthuld. Daar zal ik hem altijd dankbaar voor blijven', zegt hij.

Te oordelen naar de uitpuilende reistassen en linnen balen tussen de toeschouwers, bestaat echter zeker eenderde van de menigte uit treinreizigers die even zijn komen kijken, om de tijd te doden. Een bejaarde man is gekomen omdat hij vroeger met Solzjenitsyn heeft gestudeerd: 'Ik ben benieuwd of hij mij nog kent.'

'Vrij traditioneel', luidt het oordeel van een toehoorster als de schrijver zijn rede, die hij heeft aangekondigd als een 'Oproep aan de Russen', begint met een lange opsomming van de mensen die hij op zijn reis van Vladivostok naar Moskou heeft ontmoet: leraren, leerlingen, studenten, geleerden, boeren, arbeiders . . .

Solzjenitsyn spreekt aarzelend en zijn toon is zacht in vergelijking met de ronkende polemische stijl die hij in zijn boeken hanteert. De menigte luistert zwijgend. Slechts als Solzjenitsyn de nieuwe machthebbers aanvalt, klinkt er applaus. 'Er is hier geen democratie. Het volk beschikt niet over zijn eigen lot', constateert de schrijver. 'Het volk is geen materiaal voor electorale proeven. Democratie is geen spelletje tussen politieke partijen.'

Op de ruim tienduizend kilometer lange reis die Solzjenitsyn sinds zijn aankomst in Vladivostok eind mei door Rusland heeft gemaakt aan boord van twee door de BBCtelevisie gehuurde luxe-slaapwagons, is hem duidelijk geworden dat Rusland in een rampzalige toestand verkeert. 'Er zijn hele dorpen waar de mensen vrijwel voor niets werken. Zeker 63 procent van de bevolking lijdt armoede', aldus Solzjenitsyn.

De afgelopen jaren heeft Rusland verwoede pogingen gedaan zich los te maken van het communistische verleden, 'maar iedere keer hebben we voor de moeilijkste weg gekozen', aldus de schrijver. 'De staat komt nog steeds haar verplichtingen jegens de burgers niet na.'

Maar er is nog hoop, beklemtoont de schrijver. Vooral in Siberië heeft hij veel hoopgevends gezien. 'Ik heb daar veel goede mensen ontmoet die bereid zijn ons land weer op te bouwen. Siberië heeft zijn geestelijke gezondheid behouden, ondanks alle pogingen die te vernietigen', zegt Solzjenitsyn.

Het is misschien niet de boodschap die de inwoners van het 'verdorven' Moskou willen horen. De reactie op Solzjenitsyns 'Oproep aan de Russen' is tamelijk lauw.

Heeft Solzjenitsyn misschien inderdaad te lang gewacht en is hij te lang in zijn ballingsoord in de Amerikaanse staat Vermont gebleven, zoals zowel zijn vijanden als veel van zijn medestanders hem verwijten? De schrijver zelf vindt van niet: 'We beginnen nu pas aan de echte, kardinale vraagstukken toe te komen in plaats van de uiterlijke zaken.'

Solzjenitsyn hamert erop dat hij niet van plan is zich in de politiek te storten, maar dat hij de ervaringen die hij op zijn reis heeft opgedaan wil gebruiken om Rusland het juiste pad op te helpen.

Het is nog onduidelijk wiens kant hij uiteindelijk zal kiezen: die van de democraten of van de nationalisten met wie hij veel opvattingen gemeen heeft. Duidelijk is echter wel dat de democraten al de kant van Solzjenitsyn hebben gekozen.

Het ontvangstcomité dat op het balkon achter de schrijver staat te glunderen bestaat louter en alleen uit vertegenwoordigers van het democratische kamp, zoals de mensenrechtenactivist Kovaljov en de priester-politicus Gleb Jakoenin. Van de nationalistische geestverwanten van Solzjenitsyn valt geen spoor te bekennen.

Ook president Jeltsin ontbreekt. Kennelijk achtte het Kremlin dat niet opportuun vanwege de ongezouten kritiek die Solzjenitsyn tijdens zijn rondreis door Rusland op het hervormingsbeleid van Jeltsin heeft geleverd.

Maar het Kremlin heeft wel laten weten dat president Jeltsin de teruggekeerde schrijver binnenkort wil ontmoeten om met hem van gedachten te wisselen over de toestand in Rusland. 'President Jeltsin is zeer geïnteresseerd in de persoon Solzjenitsyn en in zijn denkbeelden', aldus Jeltsins woordvoerder Kostikov.

Op het Moskouse station toont Solzjenitsyns bewonderaar uit Tsjeboksary zich ervan overtuigd dat zijn held zich achter de Russische president zal scharen. Anders dan sommige andere voormalige dissidenten zal Solzjenitsyn zich volgens hem nooit aansluiten bij de 'roodbruine' oppositie. 'Solzjenitsyn heeft onder Stalin in het kamp gezeten, dat zal hem op het rechte spoor houden.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden