Komieken

Schrijver Eli Asser en Patrick van den Hanenberg, recensent van de Volkskrant, over de grootste komieken. Asser kiest als eerste Chaplin en eindigt met Piet Römer....

Eli Asser

Hoe komisch was de leukste Griekse komiek ten tijde van Homerus? De joodse in de dagen van Salomo? Welke Bataafse lolbroek kon op tegen André van Duin?

Ik wil maar zeggen: voor een betrouwbare Top-10 van de Grootste Komieken Aller Tijden bent u bij mij aan het verkeerde adres.

Mijn historische kennis beperkt zich tot een halve eeuw persoonlijke waarneming - waarbij ik overigens, als erkend humorschrijver, iets meer Koningen en Koninginnen van de Lach over de vloer heb gehad dan de gemiddelde landgenoot. Lang geleden had ik een gesprek bij de Belastinginspectie over de fiscale aftrekbaarheid van de kosten die je maakt om mensen als Adèle Bloemendaal op passende wijze bij jou thuis te onthalen. De Inspecteur reageerde geschokt. 'Een aftrekpost? Meneer! Een wijntje, in mijn keukentje, met Adèle Bloemendaal - daar geef ik gráág m'n laatste cent voor uit'

Mijn lijstje bestaat dan ook voornamelijk uit mensen die ik persoonlijk heb mogen aanraken, familieleden uiteraard uitgezonderd.

1. Chaplin. Mijn grote vriend. Nooit op de koffie gehad, maar wij kennen mekaar, voor mijn gevoel, sinds begin jaren 30, van de woensdagmiddagen in de Hollandia-bioscoop, Nieuwe Herengracht, tegenover de Hortus, 3 stuivers entree.

2. Toon Hermans. Gemiddeld 1232 man per avond dubbel laten liggen, de laatste 45 jaar. Ik zat op de tweede rij toen hij zijn film (Sonnansée, of zoiets) op de Bühne van City verdedigde tegen de pers. Toon verloor, maar heeft z'n schade wel ingehaald.

3. Conny Stuart. Lanceerde als Adèle de Bonbon voor VARA-radio de kreet 'Verrukkuluk', 1953. Als Conny zelf was ze om op te vreten in ik weet niet hoeveel komische Bühne- en zangnummers.

4. Johan Kaart. 98 maal Sietse Vliegen in Mimosa, 1600 Perlemoers in Potasch en Perlemoer, 895 Doolittles in My Fair Lady. Zijn aanstekelijke vis comica (komisch gezicht) straalde zelfs door de radio's heen!

5. Johnny Kraaykamp. Kan niet stuk. Nooit vergeten: zijn tv-debuut in '57, comedy-thriller met Mary Dresselhuys en Kees Brusse, live! Johnny komt op als politieman, zegt geen boe of bah, weet niets meer, glazige blik, volslagen black out. Vakman Kees zegt Johnny's tekst, sleept hem er doorheen. Volgende dag wordt Johnny als enige in de krant geprezen vanwege zijn hilarische rol als politieagent die zijn tong had verloren.

6. Willy Walden. De meester. Wat je schreef kon hij niet gebruiken. Vertel hem daarentegen een knaller tijdens de show in de coulissen, hij gaat op, improviseert de witz ter plekke en krijgt een vol Carré plat!

7. Joop Doderer. Voor publiek èn collega's onweerstaanbaar. Wim Sonneveld had het niet meer als Joop op dreef was. Tegenwoordig wat ingetogener, beschaafder, maar ja, moet ook wel, officier in de orde van Oranje Nassau!

8. Jan Blaaser. Misschien wel 't grootste lachsalvo uit zijn carrière, onbedoeld: in tv-programma Sterrenslag, onderdeel strafschoppen. Jan lokt druk gebarend keeper Eddy Pieters Graafland uit zijn doel. Eddy gaat suffig met de rug naar Jan toe naar de lucht staan staren. Jan neemt aanloop en schiet de bal van vijf meter afstand tegen het achterhoofd van de keeper.

9. Danny Kaye. Briljant entertainer! Ooit moest ik een show van hem voorbereiden voor NOS of AVRO. Daarna met hem samen doorgezakt, in Parijs. Onvergetelijke avond, weet er niets meer van.

10. Piet Römer. Geen komiek pur sang. Ging echter onlangs in Het Parool over de schreef, fulminerend tegen schrijver dezes en diens joodse frustraties - en heeft zich dus toch onsterfelijk belachelijk gemaakt.

Patrick van den Hanenberg

Er zijn geen opnamen van die komiek die op de Via Appia de Romeinen ten tijde van keizer Caligula aan het lachen maakte, noch van de hofnar van Karel de Grote. Het is daarom nogal overdreven om dit 'het lijstje met de tien beste komieken aller tijden' te noemen. Er is niet alleen een tijdsbeperking, maar het beeld wordt nog meer vertekend door de Angelsaksische overheersing van het cultuuraanbod in Nederland. Ook lijkt het alsof vrouwen buiten beschouwing zijn gelaten. Dat is niet waar. Er bestaan zeker geestige vrouwen, maar op de groslijst kwam de eerste (Bette Midler) pas op de 25ste plaats.

Groucho staat onbedreigd bovenaan vanwege zijn ongrijpbare, anarchistische dolkstoten en zijn prachtige manier van lopen, een silly walk avant la lettre. Tussen nummer 2 en 10 zit weinig ruimte.

Humor gaat vrijwel altijd ten koste van een persoon of groep. Slachtofferhumor blijft toch het leukste. Bij Woody Allen gaat het ten koste van zichzelf, bij W.C. Fields kregen kinderen vaak zalig op hun falie, Groucho Marx (de nachtmerrie voor elke filmvertaler) had het vooral voorzien op de arme Margeret Dumont, de beschaafde tegenspeelster in vele Marx Brothers-films die toegaf dat zij de grappen van Groucho lang niet altijd begreep, en voor Ambrose Bierce was helemaal niemand veilig.

De beledigende teksten van deze 19e eeuwse Amerikaanse mensenhater (de enige schrijver op het lijstje) zouden tegenwoordig nog gouden materiaal zijn voor een zwartgallige stand up comedian. Zelfs de weinig subtiele Lenny Bruce zou ermee voor de dag hebben kunnen komen. Zo omschreef Bierce de bijbelse Herodus als de meest praktische exponent van de strijd tegen overbevolking.

Wat je van dichtbij haalt is vaak net zo lekker. De drie grootste Nederlandse cabaretiers van de afgelopen eeuw staan heel dicht op elkaar. Toon is de liefste, Kees de beste acteur en Freek de veelzijdigste.

Slechts één echte komische muzikant. Loudon Wainwright III weet, nog geestiger dan geestverwant Randy Newman, de American Dream onderuit te schoffelen.

1. Groucho Marx

2. John Cleese

3. Ambrose Bierce

4. Lenny Bruce

5. Woody Allen

6. Freek de Jonge

7. Toon Hermans

8. Kees van Kooten

9. W.C. Fields

10. Loudon Wainwright III

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.