VONK

Komen er echt zo veel asielzoekers naar Nederland?

Na jaren van daling stijgt het aantal asielzoekers in Nederland weer. In hoeverre is de toestroom te beïnvloeden?

In Rekken werd binnen een paar dagen 910 handtekeningen op tegen het asielzoekerscentrum, op een bevolking van zo'n 1.500. Beeld ANP

'Moeten de vrouwen en kinderen hier eerst verkracht worden voordat er een lampje gaat branden?' Fenneke Lammerink spuwt de woorden uit. Ze heeft een pleidooi geschreven. Tegen een groot asielzoekerscentrum in Rekken. Het werd in een dag 234 keer gedeeld op Facebook.

Nu leest Lammerink, een jonge vrouw uit Rekken, het verhaal voor op een informatiebijeenkomst van het Centraal Orgaan Opvang Asielzoekers (COA). Achter haar de andere inwoners van Rekken. Meer mensen staan er in de zaal van café Kerkemeijer, een voormalige boerenschuur, dan er ooit koeien moeten hebben gestaan.

Lammerink zet haar woorden kracht bij met een sterk Achterhoeks accent. 'Onze vrede en veiligheid, door onze ouders en grootouders bewerkstelligd, worden op het spel gezet door onze zogenaamde leiders en hun wanbeleid! Dan komen ze achteraf weer met excuses, we hebben het onderschat. In Haaksbergen hadden ze de monstertruck ook onderschat. We hebben niets aan leiders die dingen onderschatten!'

De mensen in Rekken willen niet

Rekken. Eens in het uur komt de buurtbus. Verder komt er niet veel van buiten, ben je geneigd te denken. Maar zo is het toch niet helemaal. Een eindje buiten het dorp worden alcohol- en drugsverslaafden behandeld. En psychiatrische patiënten. En ontspoorde jongeren. En er zat altijd een tbs-kliniek. In september ging die kliniek dicht. Dezelfde dag nog stond het COA op de stoep. Of er asielzoekers in de tbs-instelling konden komen. Om te beginnen 250, later zelfs 750.

Maar de mensen in Rekken willen dat niet. Herman Aarnink, voorzitter van de Belangenvereniging Rekken, haalde binnen een paar dagen 910 handtekeningen op tegen het asielzoekerscentrum, op een bevolking van zo'n 1.500. 'We zijn hier goed georganiseerd', zegt Aarnink. 'In wagenbuurten.' Buren bouwen samen wagens voor het jaarlijkse bloemencorso. De dahlia's bloeien er in alle tuinen.

'De Rekkense bevolking wordt ontwricht', zegt Aarnink een man gekleed als al zijn dorpsgenoten, in een geruit overhemd. 'We worden gegijzeld in onze onverkoopbare huizen. Burgemeester, bescherm ons tegen deze invasie.'

Eén op twee

Ontwrichtend. Dat woord valt vaak als het over asielzoekers gaat. 'Het is ontwrichtend voor de huurmarkt als alle huizen naar asielmigranten moeten', zegt Jos Wienen, burgemeester van Katwijk en namens de gemeenten woordvoerder asiel. Premier Rutte noemde het ontwrichtend toen er dit voorjaar kortstondig veel Eritrese asielzoekers naar Nederland kwamen.


In Rekken hebben ze misschien een punt. Daar zou één asielzoeker op twee inwoners komen. Voor heel Nederland ligt die verhouding anders. Zelfs in de hevigste angstdromen van staatssecretaris Fred Teeven (Immigratie) 65 duizend asielzoekers dit jaar zou de verhouding 1 asielzoeker op 260 Nederlanders zijn.


Toch probeert niet alleen Rekken, maar ook Nederland de stroom asielzoekers in te dammen. De vraag is: komen er momenteel echt zo veel asielzoekers naar Nederland? En is de stroom te verleggen door een streng toelatingsbeleid?


Eerst maar eens de feiten. In de eerste acht maanden van dit jaar dienden 16.520 personen een eerste asielverzoek in Nederland in. Dat zijn er meer dan in heel 2013, toen 14.395 mensen zich voor het eerst in Nederland meldden en dat was al het hoogste sinds jaren.


Het is de reden dat staatssecretaris Teeven eens in de paar maanden op televisie verschijnt om gemeenten te smeken asielzoekers op te nemen. Totdat er nieuwe opvangcentra worden geopend, is Teeven genoodzaakt de vluchtelingen onder te brengen op ongezellige plaatsen als de IJsselhallen in Zwolle.

Het asielbeleid moet streng en rechtvaardig zijn, dat is de mantra in Den Haag. Op de foto: Fred Teeven Beeld anp

Veel asielzoekers in de jaren negentig

Niet iedereen is onder de indruk van de ontredderde Teeven. 'De laatste jaren is het ene na het andere asielzoekerscentrum gesloten', zegt Tineke Strik, universitair docent migratierecht en Eerste Kamerlid voor GroenLinks. 'Iedereen weet dat het aantal asielzoekers enorm kan schommelen. Het was de bedoeling dat er buffercapaciteit zou komen. Dat is nooit gebeurd.'

De regering zou volgens Strik een stuk fermer kunnen zijn. 'In Zweden zeggen ze: we gaan hier gewoon mee aan de slag. Een welvarende staat als Nederland zou dit gemakkelijk moeten aankunnen. In Libanon komt er een asielzoeker op elke vier inwoners. Dan denk ik: jeetje, waar doen we hier moeilijk over?'

Echt druk met asielzoekers was het in de jaren negentig. De toeloop was het hoogst in 1994, met een aantal van 52.575. In 1998 meldden zich 45.215 asielzoekers aan, in 2000 nog 43.560. De vluchtelingen moesten worden opgevangen in tentenkampen en er waren zelfs tenten bij die lekten. Staatssecretaris Job Cohen (PvdA) werd overspoeld door kritiek. Op dat moment kwam het erop aan: zou Nederland de stroom asielzoekers kunnen bijsturen?

Voor een deel waren de asielzoekers niet tegen te houden. Het waren Bosniërs en Kosovaren op de vlucht voor de oorlogen in hun land. Nederland heeft het altijd over opvang in de regio dit was opvang in de regio. Toch bracht die grote vluchtelingenschare Cohen ertoe een nieuwe, strikte vreemdelingenwet in te voeren. Duitsland had in 1993 het bewijs geleverd dat de politiek bij machte is de koers van asielzoekers te veranderen. De Duitsers besloten toen asielaanvragen van personen die via veilige landen naar Duitsland waren gekomen direct af te wijzen. Het leidde ertoe dat asielzoekers uitweken naar andere landen, waaronder Nederland.

In 1998 ontwierp Cohen een wet waardoor de asielprocedure korter zou duren. Een afwijzing hield de plicht in om Nederland te verlaten en een einde aan de opvang. Het doel was om sneller onderscheid te maken tussen de echte en de minder echte asielzoekers, maar ook om Nederland minder aantrekkelijk te maken in vergelijking met andere landen.

Aangescherpt beleid

Het lukte. Vanaf de eeuwwisseling nam het deel van de asielzoekers dat naar Nederland kwam af. De nieuwe wet was niet de enige oorzaak, maar wel een belangrijke. Ook de stijgende werkloosheid weerhield asielzoekers ervan om naar Nederland te komen, denken onderzoekers van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het ministerie van Justitie al was het maar omdat een hoge werkloosheid vaak samengaat met een vijandigere benadering van vreemdelingen.

En die lekkende legeronderkomens waren vervelend voor asielzoekers, maar de beelden gingen de hele wereld over, herinneren ze zich op het ministerie van Justitie. Geen mens die het nog in zijn hoofd zou halen om naar Nederland te komen.

Tegelijkertijd liet het eerste decennium van deze eeuw zien dat asielzoekers zich niet als Risk-legers over het wereldbord laten verplaatsen. Soms duiken ze ergens op en is daar niets aan te doen. Zo kreeg Frankrijk tot 2005 te maken met een enorme instroom uit francofone landen: Algerije, Congo, Haïti en Mauritanië. In 2002 zochten Zimbabwanen een veilig heenkomen in het Verenigd Koninkrijk.

Maar machteloos zijn regeringen ook niet, bleek keer op keer. Neem bijvoorbeeld de komst van Irakezen. Tussen 2005 en 2007 gingen ze vooral naar Zweden. In dat land was al een enorme Iraakse migrantenpopulatie aanwezig. Het is bekend dat nieuwe asielzoekers zich graag bij landgenoten voegen.

Halverwege 2007 scherpte Zweden het beleid aan. Irakezen kregen niet langer automatisch een verblijfsvergunning. Tegelijkertijd had Nederland, ook een populair land onder Irakezen, een zogeheten 'categoriaal beschermingsbeleid' voor Centraal-Irak. Het gevolg was dat in 2008 een groter deel van de asielstroom uitmondde in de Nederlandse delta. Dat kwam ook doordat er veel Chinezen kwamen. Ze dachten, ten onrechte, dat ze onder het generaal pardon zouden vallen.

De laatste jaren kwamen er niet eens zo veel asielzoekers naar Nederland. En toch is het gevoel steeds: het zijn er te veel. Dat gevoel hebben niet alleen Nederlanders, maar ook de meeste andere Noordwest-Europeanen.

De recente geschiedenis leest als een wedloop in strengheid voor asielzoekers al kunnen vluchtelingen uit landen in oorlog, zoals Syrië, nog altijd in Europa terecht. Beeld anp

De recente geschiedenis leest als een wedloop in strengheid voor asielzoekers al kunnen vluchtelingen uit landen in oorlog, zoals Syrië, nog altijd in Europa terecht. Als het ene land een land van herkomst veilig verklaarde, volgde spoedig het andere. Zo schafte Nederland aan het einde van 2008 het categoriale beschermingsbeleid voor Irak af. Het belangrijkste argument was dat het Verenigd Koninkrijk, Denemarken en Zweden ook geen speciaal beleid voerden. In 2014 verdween de categoriale bescherming geheel.


Het asielbeleid moet streng en rechtvaardig zijn, dat is de mantra in Den Haag. Toch lijkt het vooral strenger te worden. Het rechtvaardige is er wel, maar zit 'm in andere dingen: opvang voor uitgeprocedeerde gezinnen, minder vreemdelingendetentie, een generaal pardon. Niet in het ruimhartiger toelaten van mensen in nood. Zo is de bewijstlast voor asielzoekers in Nederland zwaarder dan in andere Europese landen. 'Als je niet alles kunt documenteren reis, identiteit, geboorte moet je asielrelaas extra positieve overtuigingskracht hebben', vertelt Tineke Strik. 'Al bij lichte tegenstrijdigheden kan een aanvraag worden afgewezen. Vervolgens mag de rechter niet zelf onderzoeken of het verhaal geloofwaardig is, alleen of de IND zorgvuldig heeft gehandeld.'


Teeven (VVD) doet geen moeite om te verhullen dat hij de wachttijd voor de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) laat oplopen. Hij trok extra geld uit voor opvang, maar niet voor de immigratiedienst. De lange wachttijd moet Nederland minder aantrekkelijk maken voor mensensmokkelaars. Teeven kondigde dit voorjaar ook aan dat hij de grenscontroles zou opvoeren. Hij meent aan de plotselinge komst en het even plotselinge wegblijven van Eritreeërs te zien dat zijn beleid werkt. Anderen spreken over 'megafoonbeleid'. Ook dat kan effectief zijn.

Draagvlak

In Rekken dreigt het uit de hand te lopen. 'Ik snap dat er voor 750 asielzoekers geen draagvlak is', zegt burgemeester Joost van Oostrum. Maar, probeert hij: 'Willen we de deur dan helemaal dichttrekken voor mensen die het moeilijk hebben?' Hij krijgt niet het antwoord waarop hij hoopt. 'Doen we!', klinkt het.


Op dat moment stapt Jan Bongers naar voren, de voormalige voorzitter van de Belangenvereniging Rekken. 'Ik dacht: nu moet ik ingrijpen, anders willen ze het helemaal niet meer', zegt hij later bij een glas Krombacher. In een taal die verraadt dat hij vaker met politici van doen heeft, eist Bongers een toezegging van de burgemeester. 'Alleen asielzoekers in de bestaande gebouwen.'


Er zijn heel wat dorpen zoals Rekken. Plaatsen waar ze zich afvragen: waarom moeten wij opdraaien voor al die vluchtelingen? Hier en daar proberen ze iets moois voor zichzelf te regelen in ruil voor een asielzoekerscentrum. In een kazerne in Budel mochten best nog 300 asielzoekers komen, maar dan moest wel de A2 worden verbreed om de economische positie van de gemeente te verbeteren.

De Amsterdamse SP-wethouder Laurens Ivens klaagde dat er met zijn taakstelling voor asielzoekers nauwelijks huizen overblijven voor 'gewone' huurders die jaren op een wachtlijst staan. Beeld anp

Eerlijke verdeling van asielzoekers

Andere gemeenten proberen zich te onttrekken aan de plicht huizen aan mensen met een verblijfsvergunning te verhuren. De Amsterdamse SP-wethouder Laurens Ivens klaagde dat er met zijn taakstelling voor asielzoekers nauwelijks huizen overblijven voor 'gewone' huurders die jaren op een wachtlijst staan. Jos Wienen gesprekspartner van Teeven namens de gemeenten hoort het gemeentebesturen vaak zeggen: 'Waar moeten we al die mensen laten? Kunnen anderen het niet doen?'

Het is precies wat Teeven zegt tegen zijn Europese collega's. De bedoeling is ooit te komen tot een eerlijke verdeling van asielzoekers. Hele berekeningen laten de bewindslieden maken. Welk land vangt de meeste asielzoekers op per vierkante meter? (Malta, Nederland op nummer 4) En per inwoner? (Zweden, Nederland op 12) En ten opzichte van het bruto nationaal product? (Malta, Nederland op 13)

Rekken, Amsterdam, Nederland. Het gevoel is overal hetzelfde. Tuurlijk moeten we vluchtelingen helpen. Maar waarom allemaal hier?

Beeld de Volkskrant
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden