'Kom, dacht ik, ik breng alvast enkele voorlopig gegevens naar buiten'

Je bent enthousiast en betrokken bij leuk onderzoek dat ook nog eens maatschappelijke relevantie heeft, en dan wil je daar weleens wat mee....

BROER SCHOLTENS

Van 20 februari tot 9 maart vlogen collega's van hem met een Falcon-straalvliegtuig ettelijke malen boven de Noordpool op tien kilometer hoogte door de ozonlaag. Na een van die meetvluchten belde een van die collega's vanuit Kiruna, een stadje in het noordelijkste puntje van Zweden van waaruit de poolvluchten plaatsvonden, nog even naar het thuisfront om te melden dat de apparatuur aan boord uitstekend werkte.

De mededeling, voor intern gebruik, rolde enkele dagen daarna als een volwassen nieuwsbericht van de ANP-telex. 'Het koude winterweer heeft de ozonlaag boven de Noordpool aanzienlijk aangetast. De hoeveelheid ozon is volgens eerste schattingen met tien procent gedaald', meldde het persbureau - en vervolgens onder meer de Volkskrant - vorige week op gezag van de universiteit.

De Valk meldde verder dat de poolmetingen van die week de theorie over de wijze van afbraak bevestigden, en hij ventileerde en passant nog even hoe ernstig die afbraak toch is. Ofte wel teksten die er in gaan als Gods woord in de overbekende ouderling.

De apparatuur aan boord van de gehuurde Franse Falcon meet zogeheten emissiespectra: er wordt gekeken hoeveel zonlicht door chemische stoffen wordt geabsorbeerd; elke chemische verbinding doet dat op een karakteristieke wijze. Uit die spectra is te herleiden welke stoffen er aanwezig zijn, en in welke concentraties.

De afbraak van de ozonlaag wordt niet direct gemeten, maar is te berekenen uit onder andere de gemeten concentratie chloormonoxydegas. Dit is het meest beruchte afbraakprodukt van de werkelijke boosdoeners, voornamelijk chloorfluorkoolwaterstoffen (cfk's), uit koelkasten en zo.

Begin deze week kwam drs Q. Kleipool - de onderzoeker die van de Noordpool belde - terug in Nederland van zijn experimenteerreis met de Falcon. Hij las alsnog de kranten van de weken ervoor, en zag daarin tot zijn verbazing en verontwaardiging de resultaten van zijn meetsessie in het hoge noorden, opgetekend uit de mond van zijn Groningse collega.

'Dat waren uiterst voorbarige mededelingen', zegt Kleipool. 'Het kan best blijken dat ze niet juist zijn. De meetreeksen staan op computerband, en die moeten eerst tijdrovende computerbewerkingen ondergaan voordat er iets te zeggen is over een eventuele afbraak van de ozonlaag. De eerste gegevens zijn er pas over een maand. In meer detail is die verwerking op zijn vroegst over een jaar klaar. We zijn nu nog bezig met de analyse van de metingen van vorig jaar.'

Maar waar sloegen dan die medelingen op van collega-onderzoeker De Valk? Zijn redeneertrant lijkt achterhaalbaar. 's Winters daalt de ozonconcentratie boven de polen sterk. Naarmate het kouder is, is de ozonafbraak groter. De concentratie herstelt zich grotendeels in het voorjaar, als het weer warmer wordt.

De Valk: 'Tijdens de poolwinter vorig jaar van november 1994 tot en met februari 1995, was die afbraak dertig procent. Deze winter was het veel kouder dan toen. Bovendien maten we meer chloormonoxyde, dus moet die afbraak groter zijn. Ik heb me dus met die tien procent aan de zeer voorzichtige kant gehouden.'

De Valk is zich van geen kwaad bewust. 'Ik kan dat getal inderdaad niet hard maken. Maar gaan we eerst alle getallenreeksen bekijken, dan zijn we een maand verder, en dan is dat ozongat al weer verdwenen.'

En daarmee de belangstelling van de pers, moet toen de onweerstaanbare gedachte zijn geweest. De Valk: 'Wetenschappers komen vaak veel te laat met hun onderzoeksresultaten naar buiten. Kom, dacht ik, ik breng alvast enkele voorlopig gegevens naar buiten, lekker actueel. En hopelijk worden die straks bewaarheid.'

Een woordvoerder van de Stichting Ruimteonderzoek Nederland (SRON), de financier van het onderzoek, distantieert zich nadrukkelijk van de mededelingen van De Valk. 'Die zijn voorbarig. De meetgegevens zijn niet eens gecallibreerd. Die onzorgvuldigheid is slecht voor het imago van de wetenschap.'

Broer Scholtens

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden