Kollektief klaar

Twee jaar na de dood van Willem Breuker tourt zijn befaamde Kollektief nog één keer langs de theaters. Een laatste kans om dit jarenzeventiggeluid te horen.

Kollektief met twee k's. Zo schreef je dat als je links en vooruitstrevend was in de jaren zeventig. Maar een echt collectief is het nooit geweest. Saxofonist en componist Willem Breuker was de alleenheerser van zijn tienkoppige orkest. Een verlicht despoot. Daarom kon het bijna veertig jaar bestaan. Anders was de boel allang kapot vergaderd. De musici weten dat. Daarom zijn ze ook na zijn dood het Kollektief gebleven.

De meesten zijn Breuker al decennia trouw, sommigen een muziekleven lang. Het was Breuker (1944-2010) die tot zijn dood in de spotlights stond, maar op de concerten kregen de orkestleden alle ruimte. Het komische trompetduo Andy Altenfelder & Boy Raaymakers, de stoïcijnse pianist Henk de Jonge, de spottend solerende drummer Rob Verdurmen: zij waren bepalende gezichten in een van de meest originele en internationaal succesvolle orkesten die Nederland gekend heeft. Nog één keer reist het Willem Breuker Kollektief langs 25 Nederlandse steden, met de nieuwe theatervoorstelling Happy End. De première was woensdag in de Leidse Schouwburg. Een ode aan Breuker. Een ode aan de tijdgeest van de afgelopen halve eeuw. Een ode aan de musici van het Kollektief. Dan is het klaar.

'Ik heb geen standaardorkest met anonieme blaadjesomdraaiers. Ik schrijf voor de mensen zelf. Op hun partijen staan hun namen, niet welk instrument ze bespelen.' - Willem Breuker

Een week voor de première. Het Willem Breuker Kollektief repeteert onder leiding van regisseur Matthijs Rümke. Projectieschermen worden getest, fanfarepakken gepast, danspasjes geoefend. Acteurs Loes Luca en Peter Bolhuis repeteren de timing van hun teksten. Naast hoogtepunten uit het repertoire van de afgelopen vier decennia bevat Happy End een aantal mini-opera's waarin Luca en Bolhuis verhalen over de persoon Willem Breuker.

Als één van de laatste stukken wordt doorgenomen, verschijnt na een paar minuten een jonge Willem Breuker op het doek. Met een ziekenfondsbrilletje op speelt hij een magnifiek knetterende en snaterende solo op altsax. Het Kollektief valt naadloos in. De band klinkt nog feller dan ervoor.

Saxofoniste en mondharmonicaspeelster Hermine Deurloo voelde het: Breuker deed weer even mee. Meteen weerklonk zijn energie in het orkest. Twaalf jaar geleden kwam Deurloo bij het Kollektief. Ze belandde in een familie die elkaar al decennia kende, maar waar ze zich meteen op haar gemak voelde. Meer dan in de jazzgroepen waar ze tot dan toe had gespeeld. De leden van het Kollektief luisterden naar de wilde muziek van Charles Mingus en Roland Kirk. Ze waren politiek geïnteresseerd. Mensen geloven het vaak niet, maar ze vindt het Willem Breuker Kollektief de gezelligste en meest ongedwongen band van Nederland.

'De jongens gaan als we ergens zijn nog weleens een wandelingetje maken, maar dan zit Wimpie weer met die noten voor zijn neus.' - Willem Breuker

Tijdens de vele reizen regelden de musici het meeste zelf. Ieder had zijn rol. Bassist Arjen Gorter zocht de route uit, saxofonist Peter Barkema verzorgde de bevoorrading van busbar 'De Zeemeeuw', drummer Rob Verdurmen regelde de aankomst in hotels, Boy Raaymakers deed de cd-verkoop. Breuker werd overdag zelden gesignaleerd. Zat-ie op zijn hotelkamer te schrijven. Achter in de bus luisterde hij bezeten naar de meest uiteenlopende muziek. Tegen de avond kwamen de smakelijke verhalen los. Over componisten die hij had ontmoet, maffe gebeurtenissen uit het verleden. Lachen.

Duiding over zijn composities gaf Breuker niet aan zijn musici. Een concert begon eens met twintig minuten stug doorgecomponeerde muziek. Geen solo's of rustpunt. Het publiek een beetje jennen, zei hij daarover tegen een journalist.

Saxofonist Maarten van Norden bleef net als de andere orkestleden verstoken van dat soort uitleg. Maar hij wist het wel. Van Norden speelde in de beginjaren bij het Kollektief, vertrok om zich op jazzrock en compositie te storten en keerde twintig jaar later terug op zijn vaste stoel in de bus. Ze hadden helemaal niet gemerkt dat hij weg was geweest.

Van Norden trok lessen uit het spelen met Breuker, zonder dat er letterlijk over werd gesproken. In het begin probeerde hij Sonny Rollins na te spelen. Breuker liet hem net zo lang soleren tot hij fouten begon te maken en er na tien minuten eindelijk iets origineels uit kwam. Dan was het goed. Deed-ie bij iedereen. En power, hè, overtuiging moest erin zitten.

De brute energie die het Willem Breuker Kollektief dertig jaar geleden had, is door de jaren veranderd. Op oude opnamen is voelbaar dat er iets revolutionairs gebeurt, ook voor het publiek. Dat is nu niet meer zo. Moet je ook niet proberen na te gaan doen. Het is een andere tijd. Technisch worden de stukken beter gespeeld dan vroeger.

'Niemand anders in de band wil op zo'n klote-sopraansax spelen, dus dan doe ik het maar.' - Willem Breuker

Bernard Hunnekink , trombonist, tubaspeler en af en toe chauffeur van de bus, speelt sinds het begin in het Kollektief. Hij schreef de muziek voor de mini-opera's in Happy End, met teksten die werden geleverd door vrienden en bekenden, onder wie Hans Dulfer, Vera Beths en Konrad Boehmer. Hij mist Breuker, natuurlijk. De Willem-dingen. Zijn charisma, zijn saxsolo's, zijn flauwekul.

Breuker vroeg niet de eigenzinnigstee mensen voor zijn orkest. Hij wilde musici die zich een beetje dienstbaar opstelden. Daar was Hunnekink er een van. Dat had voordelen. Er hoefde niet van alles bediscussieerd te worden. Willem besliste gewoon. Dan gebeurde er tenminste iets. Als je bij Breuker speelde, werd je meestal niet meer gevraagd voor andere bandjes. Hunnekink kwam uit de wereld van symfonieorkesten. Daar moesten ze hem zeker niet meer. Het Kollektief werd gezien als een gevaar voor de gevestigde muziek.

'Ik kan wel als solist met een klein bandje de wereld over, maar dan valt het Kollektief uiteen. Ik heb een verantwoordelijkheid naar die mensen.' - Willem Breuker

Arjen Gorter is bassist van het eerste uur. Hij deed geregeld dingen erbij, soms moesten die plannen weer worden afgezegd. Je werd verondersteld het Kollektief als prioriteit te hebben. Met vervangers werd niet gewerkt. Mensen waren nooit afwezig door ziekte, of iemand moest echt stervende zijn. Zoals Peter Barkema. Er stond geen dienstverband tegenover, in tegenstelling tot wat weleens wordt beweerd. Geen concerten betekende gewoon geen geld.

Ondanks succes met bands buiten het Kollektief (Theo Loevendie, Nedley Elstak, Mal Waldron) heeft Gorter het orkest nooit willen verlaten. Het Kollektief fungeerde over de hele wereld als ingang naar nieuwe klanken, naar een nieuwe manier van muziek beleven. Niet alleen je eigen bandje vooruithelpen maar ook de waarneming van het publiek, daar gaat het om. Gorter speelt die stukken uit de jaren zeventig nog met evenveel plezier. Liefst een tandje sneller.

Na december stopt het. Sommige musici gaan van hun AOW genieten, aangevuld met een klein extra pensioen. Anderen spelen door. Nieuwe muziek weer. Maar eerst een prachtig afscheid, vol verwijzingen naar de geschiedenis van het Kollektief. Met liefde gebracht. De muzikale herinneringen, die zijn de orkestleden het dierbaarst. Bij het spelen van bepaalde stukken komt alles weer voorbij. Dat komt aan.

Als Willem nog geleefd had, dan was het misschien ook wel zo geëindigd. Dat is helemaal niet ondenkbaar.

Van freejazz tot smartlap, mét flauwekul

Wilde freejazz, ouderwetse swing, hoempa, tango, contemporaine klanken, Europese muziek uit de jaren twintig en smartlappen werden bij Breuker geïncorporeerd in een energiek doordenderend, onmiddellijk herkenbaar geheel. Vanaf de oprichting in 1974 schudde het Kollektief de in hokjes verdeelde muziekwereld op met zijn bijzondere geluid en theatrale aspecten. Breukers attitude: eigenwijs, gedreven en no-nonsense. Inclusief een dosis essentiële flauwekul.

Willem Breuker had een encyclopedische kennis van en een onstilbare honger naar muziek. Zijn werk zit vol citaten en verwijzingen - Kurt Weill en Ennio Morricone zijn stokpaardjes - maar heeft een onmiskenbaar eigen karakter. Breukers oeuvre omvat ongeveer vierhonderd stukken, waaronder werk voor film, theater, uiteenlopende orkesten en ensembles. Zijn houding van aanpakken en zelf doen heeft velen geïnspireerd. Hij is er mede voor verantwoordelijk dat het Nederlandse cultuurbeleid werd opgefrist en aangepast aan de praktijk.

Het Kollektief speelde vaak in het buitenland en vierde successen in onder meer Amerika, Canada, China, Duitsland en Frankrijk. Naast de in het stuk genoemde musici bestaat het huidige Willem Breuker Kollektief uit trombonist Andy Bruce, trompettist George Pancras (die in de plaats speelt van Boy Raaymakers). Texaan Alex Coke is na jaren terug als extra man op baritonsax en fluit, Frans Vermeerssen speelt in plaats van Breuker sopraan- en altsax.

Willem Breuker Kollektief - Happy End. Na de première op 7/11 in de Leidse Schouwburg, tournee t/m 17/12. Laatste reguliere concerten: 15/12, Mahogany Hall, Edam, en 28-29/12, Bimhuis Amsterdam.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden