Koks optreden is argument voor republiek

De zaak-Zorreguieta heeft maar een winnaar: Wim Kok. Maar H.J. Schoo meent dat op z'n minst kan worden vastgesteld dat ondanks de doctrine en praktijk van de ministeriële verantwoordelijkheid de democratie niet zelden door de monarchie wordt dwarsboomd....

VERSTOKTE politieke dieren worstelen (nou ja, niet overdrijven) dezer dagen met de vraag of de hele Zorreguieta-affaire nu wel of niet van belang is. Zeker, het gaat om de vrouw van ons toekomstige staatshoofd, en alles wat het staatshoofd betreft is in principe staatszaak, dus serieus. Daar staat weer tegenover dat 'Máxima' au fond een nogal vervelende kwestie is waaraan noch voor Haagse politici, monarchisten, republikeinen, democraten en moralisten, noch voor de Oranjes zelf veel eer valt te behalen.

De doorsnee republikein werd met de verschijning vrijdagavond van de aanstaande koninklijke bruid subiet het zwijgen opgelegd. De natie slikte en snotterde en de staatszaak smoorde in een dekbed van instant affectie.

Daarmee onthulde de monarchist zichzelf als een wel erg oppervlakkig, om niet te zeggen promiscue, wezen: royalty-snob en allemansvriend. Hoe kan men zich anders in een klap gewonnen geven aan een vrijwel onbekende? 'Máxima we love you!' Heeft trouwens het snelle oordeel van quasi-onthechte pundits, die Máxima op grond van een enkele verschijning een aanwinst voor de Familie vonden, meer diepgang?

Er zijn meer verliezers. Hoe begrijpelijk het taboe op Jorge Zorreguita's officiële aanwezigheid in Nederland ook is, de getroffen regeling getuigt van een dubbelzinnige inborst die in vrijmoediger tijden 'jezuïtisch' zou zijn genoemd. De helden van Srebrenica weerstaan thans toch maar glansrijk een Argentijnse slechterik. Ostentatief moraliseren, ons 'goed' geplaatst tegenover hun 'fout', houdt iets genants.

Hoewel Haagse politici nu zichtbaar genietend triomferen over het kwaad aan verre kusten, kunnen hun vreugdekreetjes niet maskeren dat zij wel eerst door het stof moesten voor de minister-president. Door diens eenzijdig opgelegde 'radiostilte' lieten zij zich maandenlang de mond snoeren. Of waren Ad Melkert en Hans Dijkstal, de fractievoorzitters die ertoe doen, van begin af aan medeplichtig aan Koks hardhandige regie? Het zal nog wat jaartjes duren eer de ware toedracht bekend raakt, maar het zou niet verbazen als dan blijkt dat door dit trio innig is samengewerkt.

In - altijd - precaire Oranje-aangelegenheden hebben parlementaire voorlieden wel vaker eerder de macht gediend dan gecontroleerd. Melkerts larmoyante Dwaze Moeders-passage in zijn speech op het PvdA-congres suggereert op z'n minst alerte regie-assistentie - en de nodige voorwetenschap.

Het bekwaam beoefenen van het politieke handwerk à la Kok en Melkert is natuurlijk niet verwijtbaar, laat staan op zichzelf 'ondemocratisch'. Maar de Máxima-episode toont wel ten overvloede aan dat monarchie en democratie op gespannen voet met elkaar (blijven) verkeren. Dat is feitelijk ook onontkoombaar, aangezien de monarchie niet slechts staatszaak is, maar altijd ook privézaak, niet uitsluitend de publieke zaak dient, maar ook de - particuliere - belangen van de leden van het Huis. Zijn beide in het geding, als bij zoiets ogenschijnlijk privé's als de koninklijke teeltkeuze, formeel echter voorwerp van parlementaire goedkeuring, dan doen zich telkens fricties en rariteiten voor.

Duidelijk is geworden dat Willem-Alexander weinig heeft op gehad met het goedkeuringsrecht van de volksvertegenwoordiging. De timing van zijn huwelijksaanzoek, net als van de erop volgende gebeurtenissen, toont aan dat hij een voldongen feit schiep. Zijn korzelige New-Yorkse uitval demonstreert bovendien dat hij, terwijl de premier al een andere koers voer, nog trachtte aan te sturen op de aanwezigheid van Jorge Zorreguieta bij zijn trouwerij. Waarom anders die onbekookte poging het beeld van de Argentijnse junta te nuanceren?

Ondanks het 'blije einde' van dit treurspel, het stralende kroonprinselijk paar in en voor paleis Noordeinde, stempelt de gang van zaken ook de Oranjes tot verliezers. Weer is gerede twijfel ontstaan aan hun constitutionele onberispelijkheid. Temeer daar we niet weten welke rol de koningin zelf heeft gespeeld. Bezochten de Zorreguieta's Huis ten Bosch met instemming van de premier, of was dit particulier initiatief? Het is een van vele onbeantwoorde vragen.

Ook de 'gemoderniseerde' monarchie zit opgescheept met een fikse witte vlek, het gebied waar de toverformule van de ministeriële verantwoordelijkheid de faites et gestes van de Koning afdekt en daarmee aan het zicht onttrekt.

Doctrine en praktijk van de ministeriële verantwoordelijkheid, hoeksteen van de constitutionele monarchie, zijn ook een permanente bron van wantrouwen, achterdocht en achterklap - en dus een potentiële crisisfactor. Tegenover het argument dat de constitutionele monarchie de nationale eenheid schept die de, per definitie conflictueuze, parlementaire democratie mogelijk maakt, staat op z'n minst de vaststelling dat de monarchie de democratie niet zelden dwarsboomt.

De zaak-Zorreguieta heeft maar een winnaar: Wim Kok. Het spel was absurd, de spelregels krom, maar hij heeft het tot in de perfectie gespeeld, ogenschijnlijk zonder een fout te maken (al was de openbaring door de prins van het tijdstip van zijn aanzoek een compromitterende onhandigheid). De afgekondigde radiostilte was idioot, maar het parlement liet zich dit verbod op debat in meerderheid aanleunen. Principieel al even mal was Koks positie dat er pas na de bekendmaking van een verloving ruimte voor debat zou zijn. Alles op z'n tijd.

Maar het voldongen feit van de verloving beëindigde, voorspelbaar, ieder debat eer het kon beginnen. Nog vrijdagavond prees heel Den Haag de voortreffelijke uitkomst: pril geluk, een onbezoedeld nationaal blazoen, gehoorzame Oranjes, juichende onderdanen, een opgeluchte politieke kaste. Soeverein, met chirurgische precisie, benutte Kok de door hem bedongen ruimte. Zijn spin doctors deden en doen de rest. Het democratisch deficiet blijft, maar er lijkt geen gedonder van gekomen. Koks politiek puntgave optreden in deze zaak is, paradoxaal genoeg, het best denkbare argument voor de principiële meritocratie van een republiek. Kok for president!

Tot slot nog even Máxima, de nu alom bewonderde aanwinst voor de Firm: warm, spontaan, goedlachs, een aangenaam contrast, heet het al, met de stijfheid, de kilte soms van de echte Oranjes. Het doet denken aan de vroege Diana, over wie hetzelfde werd gezegd. Ongetwijfeld onbedoeld ontpopte deze 'reddende engel' zich tot rivaal van de echte royals, die zij al snel in populariteit verre overtrof. En toen ging het verschrikkelijk mis. Máxima is een zoeter lot vergund.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden