REPORTAGE

'Kok scheurde de brief van Netelenbos in stukjes'

Verkeersminister Netelenbos had de hogesnelheidslijn liever aan een Oranje Consortium gegund, maar had de tijdgeest tegen, blijkt bij het begin van de verhoren van de Fyra-commissie.

Vlnr: Vera Bergkamp, Ton Elias, Madeleine van Toorenburg, Henk van Gerven, Mei Li Vos. Beeld Freek van den Bergh

Minister Netelenbos van Verkeer en Waterstaat had haar huiswerk goed gedaan, toen ze op 30 mei 2000 een laatste poging ondernam de NS te behoeden voor een openbare aanbesteding van de hogesnelheidslijn. Het kabinet had al besloten de snelle spoorlijn van Schiphol naar België niet zonder meer aan het staatsbedrijf te gunnen, maar Netelenbos hield nog een achterdeurtje open. In een persoonlijke handgeschreven brief hoopte ze premier Kok ervan te overtuigen de aanbestedingsprocedure te staken.

Dit bleek maandag tijdens de eerste dag van de openbare verhoren van de parlementaire enquête naar de Fyra. De mislukte aanbesteding van de hogesnelheidslijn in 2001 wordt alom gezien als belangrijke oorzaak van de latere problemen op de snelle spoorlijn. Naar nu blijkt heeft Netelenbos zich tot op het laatst verzet tegen de aanbesteding van de lijn.

Het standpunt van de PvdA-bewindsvrouw stond in 2000 haaks op de tijdgeest. De bij het dossier betrokken ministers van Economische Zaken (Annemarie Jorritsma, VVD) en Financiën (Gerrit Zalm, VVD) waren principieel voorstanders van de introductie van marktwerking op het spoor. Zalm voerde in de ministerraad nog een extra argument aan; een openbare aanbesteding zou de opbrengsten van de lijn voor de schatkist aanzienlijk verhogen. In de begroting voor de aanleg van de hogesnelheidslijn was een exploitatie-opbrengst van 100 miljoen euro per jaar ingetekend.

Brussel

Netelenbos was er niet gerust op. Binnen haar ministerie werd betwijfeld of de markt bereid was het beoogde bedrag te betalen. De uitkomst van een aanbesteding kon evengoed een lagere concessievergoeding zijn, met een gat in de begroting van het ministerie tot gevolg. Bovendien zou de komst van een buitenlandse vervoerder de positie van staatsbedrijf de NS aanzienlijk kunnen verzwakken.

Het geloof in de markt was binnen het kabinet echter groot. Het waren niet alleen de betrokken vakministers die ijverden voor de openbare aanbesteding, herinnert Ralph Pans zich, destijds de hoogste ambtenaar op het ministerie van Verkeer en Waterstaat. Zo pleitte ook minister van Landbouw Laurens Jan Brinkhorst (D66) er hartstochtelijk voor. 'Brinkhorst was sterk bezig met het Nederlandse imago in Brussel', aldus Pans. De Nederlandse reputatie in Brussel zou volgens Brinkhorst averij kunnen oplopen als alsnog zou worden afgezien van de reeds aangekondigde aanbesteding.

Zelfs onder partijgenoten in het kabinet kon Netelenbos niet op steun rekenen. Zo schaarde ook Willem Vermeend (PvdA, Sociale Zaken) zich openlijk in het kamp van de marktdenkers.

Netelenbos liet haar ambtenaren niettemin een alternatief voor de openbare aanbesteding onderzoeken. Pans kreeg opdracht Schiphol, de KLM en de NS te polsen of ze bereid waren een consortium te vormen om de nieuwe spoorlijn gezamenlijk te exploiteren. 'We hadden dat jaar ook het EK Voetbal in Nederland en waren ook op het ministerie in de Oranjestemming', aldus Pans. De naam voor de joint venture was dan ook snel gevonden: het Oranje Consortium.

De onderhandelingen tussen het ministerie en het Oranje Consortium verliepen voorspoedig. De bedrijven waren bereid het ministerie de gewenste concessievergoeding van 100 miljoen euro per jaar te betalen en boden het gevraagde treinaanbod aan. De technische bezwaren tegen het eerder afgewezen bod van de NS, de reden waarom het kabinet in 1999 besloot tot de openbare aanbesteding, waren daarmee van tafel.

De enquête-commissie

Vera Bergkamp (44) trad in 2012 toe tot de D66-fractie in de Tweede Kamer. Ze genoot toen al enige bekendheid als activiste voor homorechten en voorzitter van COC-Nederland. Ze is namens haar fractie woordvoerder Langdurige Zorg, Jeugdzorg en Cultuur. Bergkamp heeft bestuurskunde en politicologie gestudeerd.

Ton Elias (60) maakt sinds 2008 onderdeel uit van de VVD-fractie in de Tweede Kamer. Voorheen werkte Elias als journalist en pr-adviseur. Elias is pas dit voorjaar aan de enquêtecommissie Fyra toegevoegd. Hij vervangt zijn collega Ard van der Steur, die in maart werd benoemd tot minister van Justitie en Veiligheid.

Voorzitter Madeleine van Toorenburg (47) zit sinds 2007 namens het CDA in de Tweede Kamer. Ze promoveerde in de rechtsgeleerdheid en vervulde directiefuncties in vrouwengevangenissen in Evertsoord en Dubrava (Kosovo). In 2012 werd ze laatste in de strijd om het fractievoorzitterschap van het CDA, met 1,7 procent van de stemmen.

Mei Li Vos (45) keerde in 2012 na een afwezigheid van twee jaar terug in de Tweede Kamer namens de PvdA. Vos promoveerde in 2001 als politicologe aan de Universiteit van Amsterdam en richtte in 2005 Alternatief voor Vakbond op, uit onvrede over de koers van de FNV. In de Tweede Kamer zet ze zich onder meer in voor zzp'ers.

Henk van Gerven (60) is huisarts en zit sinds 2006 namens de SP in de Tweede Kamer. In 1995 werd Van Gerven lid van de provinciale staten in Noord-Brabant om een jaar later wethouder sociale zaken en gezondheidszorg te worden in zijn woonplaats Oss. Van Gerven is in de Tweede Kamer woordvoerder Landbouw en Zorg.

Landsadvocaat

Simultaan aan de onderhandelingen met het Oranje Consortium onderzocht het departement de juridische haalbaarheid van een onderhandse gunning. De Nederlandse vertegenwoordiger in Brussel, Ben Bot, zag geen bezwaar. Openbaar aanbesteden was een Europees streven, maar zeker geen verplichting.

Tot slot werd ook de landsadvocaat ingeschakeld. Was het juridisch mogelijk om de reeds aangekondigde aanbesteding van de hoge snelheidslijn alsnog af te blazen? Het antwoord van de landsadvocaat was geruststellend: hij voorzag geen juridische bezwaren. Als het kabinet wilde, kon het de aanbesteding nog terugdraaien ten faveure van het Oranje Consortium.

De keuze om de hogesnelheidslijn openbaar aan te besteden was louter politiek.

In een persoonlijke handgeschreven brief aan premier Kok herhaalde Netelenbos op 30 mei 2000 nog eenmaal de argumenten voor een onderhandse aanbesteding. Ze wond er geen doekjes om; als het kabinet zou vasthouden aan de openbare aanbesteding, wist ze niet of ze daar als minister de verantwoordelijkheid voor kon nemen.

Pans herinnert zich de reactie van Kok nog levendig. In het bijzijn van de ambtenaar deelde de premier zijn minister mee de brief niet te willen hebben. Netelenbos: 'Maar je hebt de brief nu. Als je hem niet wilt hebben, moet je hem verscheuren.' Kok scheurde de brief ter plekke in stukjes. Het geloof in de markt was te sterk, in het tweede Paarse kabinet. Het kabinet besloot de concessie voor de hogesnelheidslijn tegen de wens van de eigen verkeersminister openbaar aan te besteden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.