'Kohl en Mitterrand zouden nu ook in de knel zitten'

Het zoeken naar een uitweg uit de crisis zal voorlopig een moeizame aangelegenheid blijven. Intussen moeten we hopen op een meer volwassen publieke opinie, aldus Paul Brill, redacteur van de Volkskrant.

Helmut Kohl en Angela Merkel.Beeld afp

Het is een aansporing die je dezer dagen geregeld kunt horen in de corridors van de macht in de westerse wereld: Never waste a good crisis. Of misschien is het beter om te spreken van een verzuchting. Want het zou natuurlijk prachtig zijn als de enorme financiële problemen zouden werken als een catharsis, die het mogelijk maakt om de bakens op een aantal essentiële punten te verzetten.

Maar dat vereist de nodige politieke slagkracht, en een kernelement van de huidige malaise is nu juist dat daaraan zo'n bedroevend gebrek is. Zodat je commentaren krijgt als die in de jongste editie van The Economist, waarin - overigens met betwistbare stelligheid - wordt betoogd dat helder is welke stappen moeten worden genomen om de eurocrisis te bezweren. Het probleem met de oplossing is evenwel, zo gaat het blad verder, dat 'het aan de Europeanen is om haar uit te voeren. De schuldencrisis duurt nu al 18 maanden, en de leiders in de eurozone hebben alleen maar geschitterd door incompetentie.'

Dit minachtende oordeel vind ik wat al te gemakkelijk. Om te beginnen miskent het dat economen en financiële experts ook niet hebben uitgeblonken door de consistentie van hun inzichten. Analyses en adviezen vertonen schommelingen die sterk doen denken aan de beurskoersen. Luidde nog niet zo lang geleden de overheersende mening dat de hele eurozone, ja de complete Europese Unie, ernstig gevaar zou lopen als Griekenland onderuit zou gaan, inmiddels geldt een 'gecontroleerd Grieks bankroet' als misschien wel het beste scenario.

Natuurlijk scoren de politieke leiders een onvoldoende. Maar de vraag is of dit vooral komt door persoonlijke tekortkomingen dan wel doordat ze moeten opereren in een politieke ambiance die veel weerspanniger is en minder bewegingsruimte biedt dan een paar decennia geleden. Beschikt Angela Merkel over minder kwaliteiten dan Helmut Schmidt of Helmut Kohl? Heeft Nicolas Sarkozy beduidend minder in zijn mars dan François Mitterrand of Jacques Chirac? En om Amerika erbij te betrekken: stelt Barack Obama weinig voor in vergelijking met zijn voorgangers?

File
Geen twijfel mogelijk: zowel Obama als 'Merkozy' heeft steken laten vallen. En misschien is Sarkozy inderdaad geen Mitterrand, heeft Merkel, ook figuurlijk gesproken, niet het gewicht van een Kohl en moet Obama het qua politiek vernuft afleggen tegen een Bill Clinton. Maar de prestaties van vroegere leiders worden ook nogal eens geromantiseerd, zeker als ze hun regeerperiode met een positief saldo wisten af te sluiten; de tijd legt als het ware een sluier over hun zwakheden. Daarnaast zijn de politieke marges bijna overal aanwijsbaar smaller geworden.

Voornaamste reden: de afkalvende staatsmacht. In een boek over leiderschap, geschreven toen de financiële crisis van 2008 net was uitgebroken, vergeleek politicoloog Alfred van Staden de handelingsvrijheid van de hedendaagse regeringsleider met die van een automobilist in een verkeersfile: 'Hij is de baas over zijn eigen stuur en af en toe slaagt hij erin zich naar voren te dringen, maar het rijtempo wordt in hoge mate door het gedrag van de andere weggebruikers en verkeersregels bepaald.' Uiteraard geldt dit voor kleinere landen meer dan voor grote, maar zelfs de Verenigde Staten zitten in die file, al menen veel Republikeinen nog steeds in de tijd te leven waarin je als Amerikaan veelvuldig kon doorrijden.

Een tweede remmende kracht is de politieke verdeeldheid die alom opgeld doet. In veel landen regeren moeizame coalities en tiert de polarisatie welig. Het is een politiek klimaat waarin successen snel vervliegen. Zie de politieke lotgevallen van Sarkozy. De Franse president heeft her en der lof geoogst voor zijn gedurfde optreden bij de frontvorming tegen het bewind-Kadhafi. Maar hij krijgt er in eigen land nauwelijks punten voor. Zijn kans op een tweede termijn is vooral gelegen in het feit dat er vooralsnog geen sterke uitdager naar voren is getreden. Het ontbreken van een aansprekend alternatief - in zekere zin is dat ook de redding van Merkel en kan het die van Obama worden.

Doormodderen
De conclusie die hieruit volgt, is helaas weinig bemoedigend, vooral voor Europa: de politieke verbrokkeling laat zich niet wegtoveren en dus zal het zoeken naar een uitweg uit de crisis voorlopig een moeizame aangelegenheid blijven. Maar dat wil niet zeggen dat er helemaal niets beter kan. Alleen moeten we misschien niet zozeer onze hoop stellen op betere politici alswel op een meer volwassen publieke opinie. Want daar ligt een enorm knelpunt. De euroscepsis, hoe begrijpelijk ook, heeft geleid tot een algeheel wantrouwen tegen bijna elke machtsvorming. Maar zonder machtsvorming en zonder aanvaarding van de macht van een zelfgekozen partner zijn we gedoemd tot doormodderen.

Het traditionele federalistische antwoord is: meer macht voor Brussel. Maar de laatste maanden heeft de intergouvernementele aanpak een comeback gemaakt. In concreto: een leidende rol voor Berlijn, met Parijs als eerste bijkantoor. Vanuit principieel oogpunt heeft Nederland altijd een voorkeur gehad voor de Brusselse weg. Maar het lijkt me dat in de huidige situatie onze belangen het best zijn gediend met een sterkere oriëntatie op Berlijn, waar begrotingsdiscipline en democratische controle in een zelfde aanzien staan als bij ons. En de les van de huidige perikelen is ook: als het federale Europa in de toekomst weer een voornamere rol wil kunnen spelen, is het beter als de Europese Commisse wordt geleid door iemand uit een land met Triple-A Rating dan door een vertegenwoordiger van een land dat omstandig moet worden gestut.

Paul Brill is redacteur van de Volkskrant

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden