Kohl begraven: loftrompetten maar af en toe ook onheilspellend tromgeroffel

Wat zou Helmut Kohl zelf het hoogtepunt hebben gevonden van de ceremonie vandaag in Straatsburg? De liefdesverklaring van Bill Clinton ('Ik heb van hem gehouden'), de eerbied van de Franse minister-president Emmanuel Macron ('Zonder hem waren we niet hier')? De opvallend pro-Europese rede van de Russische premier Dimitri Medvedev over een 'wijze vriend en slimme politicus die open en eerlijk is?'

De doodskist met het lichaam van Helmut Kohl wordt de zaal binnengedragen.Beeld epa

Of zou Kohl toch zijn gezwicht voor de woorden van Angela Merkel, die als het aan hem had gelegen helemaal geen speech zou hebben mogen houden: 'Ik buig nederig voor hem.'

De op 16 juni op 87-jarige leeftijd overleden oud-kanselier, wiens grote kist in het midden van de grote zaal van het Europees Parlement in Straatsburg stond, zou maar wat graag in levenden lijve aanwezig zijn geweest bij deze rouwplechtigheid, de eerste in z'n soort in de geschiedenis van de Europese Unie.

Kohl hield van ceremonies die om hem draaiden en schijnt zich de afgelopen twintig jaar zeer druk te hebben gemaakt over zijn rol in de geschiedenisboeken.

Schaduw

'Voor mijn generatie is Kohl al een deel van de Europese geschiedenis', zei Macron, de benjamin van de Europese regeringsleiders, tegen de zaal waarin ook Mark Rutte zat en Theresa May - wat zou zij hebben gedacht bij het horen van de vele liefdesverklaringen aan het verenigde Europa?

De woorden die over Kohl zijn gesproken en geschreven in de twee weken na zijn dood waren lang niet allemaal lovend. Het ging veel over de schaduwen die Kohl over zijn eigen politieke erfenis zou hebben geworpen, over de vele vijanden die hij had, de familievetes, over zijn eerste vrouw Hannelore naast wie hij uitdrukkelijk niet wilde worden begraven.

Bij leven zou hij zich daarover zeker boos hebben gemaakt. Kohl kon opvliegend zijn - in de Oost-Duitse stad Halle begon hij begin jaren negentig lukraak demonstranten te meppen die hem met eieren bekogelden.

Maar Kohl was boven alles trouw, aan zijn streven naar Duitse eenheid en Europese vrede. Dat benadrukte bijna iedere spreker. 'Vriendschap betekende voor hem vertrouwen en loyaliteit', zei de voormalige Spaanse premier González. 'Dat is zeldzaam in de politiek.'

Ja, in de ronde buik van het Europese parlementsgebouw, het huis van Kohls Europese familie, zou hij zich opperbest hebben gevoeld onder alle loftuitingen en vriendschapsbetuigingen. En wat vond Maike Kohl-Richter, Kohls tweede vrouw? Haar hoed en een donkere bril hielden haar gezicht verborgen voor de camera's.

Wat zal ze hebben gedacht toen Merkel aan het woord was? Wie goed luisterde, hoorde in haar verhaal meer kritiek dan in de andere speeches. Met Kohl kon het flink schuren, zei ze 'uit ervaring'. Maar ze bedankte hem indirect ook voor de politieke kans die hij haar had geboden: 'Hij haalde mensen in zijn kabinet over wie anderen zich verbaasden. Daar kan ik over meepraten.' Merkel condoleerde Kohl-Richter, maar niet nadat ze eerst aan Hannelore Kohl had herinnerd, Hannelore 'die haar man altijd had bijgestaan.'

Angela Merkel herinnerde zich ook Hannelore Kohl, de eerste vrouw van Helmut Kohl.Beeld epa

Bill Clinton

Clinton noemde Kohl-Richter helemaal niet bij naam, enkel Kohls zonen Walter en Peter. Zijn speech zullen velen als het retorische hoogtepunt hebben ervaren. In de beste Amerikaanse redenaarstraditie verbond hij grappen ('Ik zei ooit tegen Hillary: ik houd zo van Kohl omdat hij nog meer van eten houdt dan ik') naadloos met grote historische penseelstreken. 'Kohls honger bleef niet beperkt tot voedsel, hij wilde een wereld waarin niemand overheerst.'

Het was ook Clinton die de grote geopolitieke vraagstukken van Kohls generatie onder woorden bracht: de Duitse eenwording, de toekomst van de NAVO na het imploderen van de bipolaire wereldorde, de omgang met Oost-Europa na de val van de muur. 'Door Kohls antwoorden op deze vragen staan wij hier.'

'Hij weet dat hij Europa beter heeft gemaakt', zei ook Jean-Claude Juncker, die Kohl zoals te verwachten was uitvoerig prees voor zijn rol bij het tot stand komen van de euro. 'Voor hem was de europolitiek Europese vredespolitiek met andere middelen.' Met zijn goede vriend Juncker samen schijnt Kohl het idee voor deze Europese rouwplechtigheid in Straatsburg te hebben bedacht, waarbij Kohl niet alleen uit Europese overtuiging handelde - hij wilde ook de Duitse politieke klasse een hak zetten, in het bijzonder zijn 'vijand' president Frank-Walter Steinmeier, die overigens wel aanwezig was.

En dus leek Juncker zich verantwoordelijk te voelen voor het wegnemen van de Duitse wrok: 'Deze plechtigheid is niet niet-Duits, maar Europees dus ook Duits, want voor Kohl waren Duitsland en Europa niet met elkaar in tegenspraak.'

Het afscheid van Kohl had ook iets van een reünie van een politieke generatie die haar leven wijdde aan Europa, zoals Antonio Tajani, de Italiaanse voorzitter van het Europees Parlement, memoreerde in zijn openingsspeech.

Clinton, Merkel en Macron.Beeld epa

Tromgeroffel

Tussen de loftrompetten klonk af en toe zacht maar onheilspellend tromgeroffel: Clinton sprak zijn zorgen uit over de opmars van de identiteitspolitiek in Europa. Dimitri Medvedev sprak over de Berlijnse Muur, waarvan de stukken als souvenir zijn verkocht. 'Maar de ideologie van de muur bestaat nog', waarschuwde hij.

In Straatsburg, de stad die zolang het schouwtoneel was van de onderlinge vechtlust tussen Frankrijk en Duitsland, werd duidelijk hoe waardevol de Europese vrede is, en hoe kwetsbaar.

Het paste in Macrons benjaminrol dat hij strijdbaar in de Europese toekomst keek: 'Wie denkt dat Europa vandaag alleen nog een leeg technocratisch apparaat is, vergeet waarop Europa berust.' Waarna hij beloofde samen met Merkel verder te bouwen aan de unie. Met de bevlogenheid van Kohl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden