Analyse Onrust in de SP

Koerswijziging van besturen naar actievoeren door Meyer en Marijnissen blaast SP'ers de partij uit

De terugkeer naar een activistische koers van de landelijke SP-top leidt tot onvrede bij lokale afdelingen, zoals in Venray waar afgelopen weekeinde drie raadsleden opstapten.

Jongeren van de SP flyeren in de binnenstad van Den Haag. Foto Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Drie gemeenteraadsleden uit Venray kondigden zaterdag aan dat ze de Socialistische Partij verlaten en verdergaan als onafhankelijke fractie. Zij zeggen die stap te zetten uit onvrede over de partijkoers en de dominantie van de landelijke partijtop, die gewone leden te weinig inspraak zou gunnen. Die kritiek klinkt de laatste tijd vaker in de lagere echelons van de SP. Na het echec bij de Tweede Kamerverkiezingen van vorig jaar legt partijvoorzitter Ron Meyer opnieuw sterk de nadruk op actievoeren. Lokale afdelingen die meer besturen dan flyeren kunnen een reprimande van de landelijke partijtop verwachten. Een deel van het lagere partijkader heeft moeite met dat opgelegde vakbondsactivisme. Die leden vinden dat de SP meer kan bereiken door bestuursverantwoordelijkheid te nemen in plaats van altijd maar vanaf de zijlijn te roepen hoe het beter kan.

Geen andere gevestigde politieke partij heeft zoveel weglopers als de SP. Uit onderzoek van de Stichting Decentraalbestuur.nl blijkt dat de SP in de gemeenteraadsperiode 2014-2018 ruim een kwart van zijn lokale volksvertegenwoordigers verloor. De afsplitsing van de drie Venrayse SP’ers is slechts de recentste in een lange reeks. De afgelopen twaalf maanden stapten in minstens negentien gemeenten SP’ers uit de gemeenteraadsfractie of het afdelingsbestuur, begonnen een nieuwe lokale partij of werden door de partij geroyeerd. Soms gebeurde dat omdat de politici zich niet hielden aan de SP-verplichting hun salaris aan de partij af te dragen, of omdat ze op een onverkiesbare plaats voor de volgende verkiezingen waren gezet.

Vaker liggen inhoudelijke meningsverschillen ten grondslag aan zo’n intern conflict. Joep Gielens, een van de Venrayse SP’ers die de pijp aan Maarten geven, klaagt over ‘een ondermijning van de partijdemocratie en de partijcultuur’. De benoeming van de nieuwe Limburgse Statenleden is volgens hem niet volgens de interne regels verlopen, ‘want zonder inspraak van de regionale afdelingen’. Landelijk partijvoorzitter Ron Meyer zegt in een reactie dat de procedure wel degelijk volgens de regels verliep.

Daan Prevoo

‘Geen visie’

Ook politiek-inhoudelijk voelen de Venrayenaren zich naar eigen zeggen niet meer thuis bij de SP. Gielens: ‘De landelijke partij voert een vrij harde, antikapitalistische lijn. De SP profileert zich vooral op zorg en armoede, op de klassenstrijd. Maar de samenleving is de afgelopen jaren veranderd. Andere maatschappelijke thema’s worden steeds belangrijker, zoals racisme en discriminatie en de urgentie van de energietransitie. Daar heeft de SP geen visie op.’

Het vertrek van de Venrayse SP’ers volgt op een rebellie van partijgenoten in het Limburgse provinciehuis. SP-gedeputeerde Daan Prevoo en vijf SP-Statenleden stapten eind april op. Prevoo vertrok, omdat zo verklaarde hij achteraf partijvoorzitter Meyer hem onder druk had gezet om coalitieafspraken te schenden. Prevoo had zich als milieugedeputeerde gecommitteerd aan de plaatsing van negen windturbines bij Venlo.

Meyer zou geëist hebben dat Prevoo zijn steun aan dat windmolenpark zou intrekken, omdat dit plan slecht lag bij de lokale SP-achterban. Prevoo had zich in een Limburgse krant bovendien kritisch uitgelaten over ‘intolerante’ Limburgers die geen Poolse arbeidsmigranten en asielzoekers als buurman willen. Onder die intolerante Limburgers zijn nogal wat SP-kiezers, dus ook dat was tegen het zere been van de partijtop. Prevoo op de Limburgse radio: ‘De kernwaarden van de SP zijn menswaardigheid, gelijkwaardigheid en solidariteit, dus als wij hier mensen moeten huisvesten die gevlucht zijn voor een oorlog, dan moet je die fatsoenlijk opvangen.’

Leden van Rood, de jeugdafdeling van de SP, leren in Den Haag ouderwets flyeren en handtekeningen verzamelen. Foto Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Volgens de Groningse hoogleraar politicologie Gerrit Voerman belichamen Prevoo en Gielens één kant van de spagaat waarin de SP verkeert. ‘Vanuit de socialistische beginselen die Prevoo aanhaalt is zijn oproep voor een ruimhartig opvangbeleid logisch. Aan de andere kant voelt een deel van de SP-aanhang zich bedreigd door de mondialisering en door de Poolse en Syrische immigranten. Die tegenstelling is niet makkelijk op te lossen. Ook de PvdA heeft daar last van. Vroeger was de sociaal-economische tegenstelling tussen rijk en arm dominant in de politiek. In zo’n context is het voor partijen als PvdA en SP, die opkomen voor de arbeidersklasse, veel gemakkelijker hun kiezers bij elkaar te houden. Sinds de opkomst van Pim Fortuyn is er een sociaal-culturele tegenstelling bij gekomen. Die splijt het linkse electoraat. De hogeropgeleide PvdA- en SP-kiezers kijken positiever aan tegen de internationalisering, waarvan zij profiteren, dan laagopgeleiden. De laatstgenoemden moeten in migrantenwijken en op de arbeidsmarkt concurreren met goedkope Polen. Bij rechtse partijen speelt die tegenstelling minder: zij zijn sowieso voor een restrictief immigratiebeleid.’

Ook GroenLinks heeft relatief weinig last van die spagaat, omdat die partij zich meer richt op hogeropgeleiden. 'Eigenlijk vraagt dit om een herverkaveling in de Nederlandse politiek, zodat er twee linkse partijen overblijven. Een met een positieve kijk op internationalisering en meer aandacht voor milieu en een met een conservatief geluid op migratiegebied en meer aandacht voor de zorg.’

De afkalving van de PvdA als grote bestuurderspartij is het grote schrikbeeld voor de SP, denkt Voerman. De PvdA koos onder Wim Kok en diens opvolgers grosso modo voor een pragmatische, bestuurlijke insteek. Dat maakte de partij tot een aantrekkelijke coalitiepartner, maar de traditionele PvdA-kiezer (met een lager inkomen) liep bij bosjes over naar partijen als de PVV, Denk en ja: ook de SP.

In eerste instantie dan, want bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2017 wist de SP hoegenaamd niet te profiteren van het monsterverlies van de sociaal-democraten. De PvdA verloor 29Kamerzetels, waarvan er geen een naar de SP ging. Integendeel: ook de SP leverde een zetel in. Ron Meyer, partijvoorzitter sinds 2015, zag daarin het bewijs dat Marijnissens voorganger Emile Roemer het verkeerde accent had gelegd. Roemer voerde campagne met de slogan ‘Pak de Macht’: in de gemeenten, in de provincie en in Den Haag. De SP moest het imago van eeuwige ‘tegenpartij’ (Stem tegen, stem SP) achter zich laten en meer bestuursverantwoordelijkheid nemen, vond hij. Zijn droom was deelname aan een kabinet.

Ron Meyer Foto ANP

‘Zonder actie geen fractie’

Meyer lijkt na de verkiezingsdeceptie met die lijn te hebben gebroken en legt weer de nadruk op actievoeren en ‘de wijken in gaan’. Ook partijleider Lilian Marijnissen heeft een verleden als geharnast (vakbonds)activiste. Meyer vindt de tegenstelling tussen actievoeren en besturen overigens ‘onzinnig’, laat hij weten. ‘Dat gaat bij ons hand in hand, die tegenstelling is fictie. Ikzelf heb nota bene de afgelopen twaalf jaar als volksvertegenwoordiger geen seconde in de oppositie gezeten. Ik was verantwoordelijk voor vier coalitieakkoorden, waarvan de laatste twee als informateur.’ Landelijk partijsecretaris Lieke Smits vult aan: ‘Wij hebben de afgelopen raadsperiode in veertig gemeenten meebestuurd, maar we willen als partij wel altijd voeling houden met wat er speelt.’

Toch gaf de partijtop vorig jaar dertien plaatselijke SP-afdelingen te kennen dat ze beter niet mee konden doen aan de gemeenteraadsverkiezingen, omdat het lokale partijkader zich te weinig onder de kiezers vertoonde. In enkele van die gemeenten waren SP-wethouders actief en droeg de partij dus bestuursverantwoordelijkheid. ‘Deelname aan raadsverkiezingen mag nooit ten koste gaan van geworteld zijn in de wijken’, verklaarde Meyer destijds. De voorzitter van de SP-afdeling Geertruidenberg, die in overleg met het partijbestuur besloot de verkiezingen te laten schieten, zei in het Eindhovens Dagblad: ‘Wij zijn een actiepartij en niet per se een bestuurderspartij.’

In Geertruidenberg stapten andere SP’ers vervolgens boos uit de partij. Net als in Deventer, Kampen, Tilburg en Oosterhout. ‘Zonder actie geen fractie, zeiden de mensen van het landelijk partijbestuur’, zei oud-SP-bestuurslid Kurt Sliepenbeek uit Deventer in De Stentor. Oud-fractievoorzitter Mathé van Stralen van de SP in Hoorn, in het AD: ‘Wij denken dat een cultuuromslag nodig is, wij zijn niet alleen een actiepartij meer, maar inmiddels ook een bestuurspartij. Ron Meyer kan die omslag moeilijk maken, en met hem het hele hoofdbestuur.’ Voormalig SP-wethouder Mark Vissers uit Oosterhout: ‘Wij staan niet achter de nieuwe landelijke koers van meer actievoeren. Ik denk dat je met besturen meer bereikt, daarom zijn we uit de SP gestapt.’

Lilian Marijnissen Foto Hollandse Hoogte / Peter Hilz

Politicoloog Voerman spreekt van een ‘centralistische partijcultuur’. ‘Het gist natuurlijk al langer in de partij. De kritiek op het gebrek aan interne democratie leeft breed. De SP is de enige grote partij waar de gewone leden op partijcongressen niet rechtstreeks mogen stemmen. Veel partijleden hebben de indruk dat de partijtop de verkiezing van Meyer en Marijnissen heeft voorgekookt. Zo zou Lilian Marijnissen veel eerder dan haar concurrent Sadet Karabulut geweten hebben van het aanstaande vertrek van Emile Roemer.’

Sharon Gesthuizen vertegenwoordigde in 2015 als kandidaat voor het partijvoorzitterschap de bestuurlijke lijn van Roemer en de roep om meer democratie, herinnert Voerman zich. ‘Ik was op dat partijcongres en weet nog hoe verrast men was dat Gesthuizen 41 procent van de stemmen kreeg, ondanks de duidelijke voorkeur van het partijbestuur voor Meyer. Dat geeft aan hoe verdeeld de SP is.’

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.