Koerden Syrië en Irak: tot elkaar veroordeeld tegen wil en dank

De grensovergang aan de Tigris is het epicentrum van de door Turkije aangemoedigde rivaliteit tussen Iraakse en Syrische Koerden. Vanuit een roestig bootje beschouwt Rob Vreeken de Koerdische broedertwist.

Met Turkse steun is in Koerdisch Noord-Irak de afgelopen tien jaar een kapitalistisch oliestaatje uit de grond gestampt. De laatste twee jaar zit de klad in de groei, door de lage olieprijs en de oorlog tegen IS, maar nog altijd glimmen in steden als Erbil de winkelcentra en luxe restaurants de bezoeker toe. Beeld Spencer Platt / Getty

Er is veel wat de Koerden in Syrië en de Koerden in Noord-Irak scheidt, maar wat hen verbindt is een gammele, roodgeroeste schuit. De ijzeren bak gaat heen en weer over de Tigris. 55 seconden duurt de overtocht.

De pont vertrekt uit de KRG, de Koerdische regio in Irak. Een minuut later zetten we, door een zanderig hellinkje op te klauteren, voet aan wal in de Syrisch-Koerdische enclave Rojava, de noordoostelijke uithoek van 's werelds bloedigste oorlogstoneel. Semalka, heet het gehucht aan de overkant van de grens, 'Driehuizen'.

De grensovergang aan de Tigris is het epicentrum van de door Turkije aangemoedigde rivaliteit tussen Iraakse en Syrische Koerden. En breder dan dat: tussen de twee hoofdstromen in de Koerdische nationale beweging. De traditionele clans tegenover de aanhangers van de tot levenslang veroordeelde Turkse PKK-leider Abdullah Öcalan. De eersten werken samen met Turkije, de laatsten zijn de aartsvijanden van de Turkse staat.

Iraakse peshmerga zowel als Syrische Koerden hebben de wapens opgenomen tegen IS, op zo'n effectieve wijze dat het hen tot de geliefdste bondgenoten van het Westen maakt. Maar onderling is de liefde koel. En Turkije is meer dan bereid te stoken in de moeizame latrelatie.

De regionale politiek balt zich hier samen, langs het grijze water van de rivier die volgens bijbelboek Genesis ontsprong in de Hof van Eden. Anderhalve kilometer naar rechts ligt het drielandenpunt van Syrië, Turkije en Irak. Wie linksaf langs de grens rijdt en niet op tijd remt, belandt zo in het kalifaat van IS.

Pesterij

De Koerden van Noord-Irak zijn de poortwachters van de Koerden in Syrië. De Iraakse Koerden kunnen beslissen wie en wat Syrië binnenkomt en vooral níét binnenkomt. Het regelen van ons uitreisvisum, nodig om Rojava binnen te komen, kostte maanden lobbyen in Erbil, de hoofdstad van de KRG.

'Pesterij', noemen Syrische Koerden het personenvervoer over de Tigris per roestbak. De Koerden van Noord-Irak zijn dankzij de olie betrekkelijk welvarend, ze zouden best een fatsoenlijke oeververbinding kunnen instellen.

Honderd meter naar het zuiden ligt een pontonbrug over de rivier, maar die is alleen voor vrachtwagens. Wat opvalt: ze zijn allemaal leeg. Ze komen niet om iets te brengen (Rojava is arm en importeert weinig), maar om goederen op te halen. Schapen, fruit, groente.

De KRG laat niet alle transport door. De afgelopen jaren werden soms zelfs hulpkonvooien geweigerd, op aandringen van Turkije. 'Embargo' is het woord dat in Rojava wordt gebruikt. Dat is al te cru, er is wel degelijk handel. 'Het hangt ervan af wie ervan profiteert', zegt Denise Natali, Irakexpert van het Centre for Strategic Research in Washington.

Zo symboliseert deze grenspost de Koerdische broedertwist. Aan de ene kant de clans uit het kapitalistische Noord-Irak met hun patriarchale leiders, zoals president Masoud Barzani. Aan de andere kant de seculiere Öcalan-Koerden, die op grond van een linksige filosofie claimen in het noorden van Syrië een nieuw soort samenleving op te bouwen.

De enclave Rojava is een product van de opstand in 2011 tegen het regime van president Bashar al-Assad. De Koerden en het regime lieten elkaar met rust, het leger had het druk genoeg met andere rebellen. De Syrische Koerden grepen deze kans aan om een vorm van autonomie te verwerven, zoals dat de Koerden in Noord-Irak eerder ook was gelukt.

Maar welke Syrische Koerden precies? Meteen al waren er twee kapers op de kust: Barzani-Koerden en Öcalan-Koerden.

Het personenvervoer over de Tigris per roestbak is volgens Syrische Koerden een 'pesterij' van de Iraakse Koerden. De Koerden van Noord-Irak zijn dankzij de olie rijk genoeg om een fatsoenlijke oeververbinding in te kunnen stellen. Beeld Ruben Hamelink

Van oudsher had de KDPS, de belangrijkste partij van de Syrische Koerden, banden met Barzani's Koerdische Democratische Partij (KDP). Sinds ruim tien jaar echter was er een concurrent, de Partiya Yekitiya Demokrat (PYD). De met de Turks-Koerdische PKK verbonden PYD kreeg al spoedig de overhand. De partij was het best georganiseerd en kon met haar formidabele YPG-militie de bevolking bescherming bieden in de burgeroorlog.

Ook was ze ideologisch het meest vastbesloten. Voor de PYD (en de PKK) was de onverwachte autonomie in het noorden van Syrië een historische kans om de politieke ideeën te verwezenlijken die Öcalan in zijn Turkse cel had ontwikkeld. De KDPS trok zich mokkend terug.

'Het Koerdische volk kan niet worden vertegenwoordigd door één partij', zegt Fuad Hussein, als rechterhand van Barzani een van de machtigste mensen van de Iraaks-Koerdische regio. Hij woonde jaren in Amstelveen en spreekt vloeiend Nederlands.

'Het is niet aan ons te beslissen over het systeem van de Koerden in Syrië. Maar veel Koerdische partijen vinden dat ze worden buitengesloten. Wat voor vrijheid is het, te moeten werken in een systeem dat door anderen is opgezet?'

Vijfsterrenhotels

De relatie tussen Syrische en Iraakse Koerden wordt gekleurd door beider relatie met Turkije. De Syrische PYD wordt door Ankara gezien als een onderafdeling van de Turkse PKK. 'De PYD is in de praktijk een ideologisch, organisatorisch en militair onderdeel van deze linkse groep', schrijft ook de International Crisis Group.

Andere experts zijn genuanceerder. 'De PYD is operationeel onafhankelijk van de PKK', aldus David Phillips van Columbia University in New York, 'Wel delen ze een gezamenlijk doel en een ideologie. De PKK inspireert en helpt de PYD.' Hoe dan ook zijn PYD en PKK nauw verwant. Niet voor niets hangt overal in Rojava het portret van Öcalan, de besnorde PKK-leider.

De regerende partij in Koerdisch Noord-Irak, Barzani's KDP, staat juist op zeer goede voet met de Turkse regering. Beide hebben een grondige afkeer van de PKK. Met Turkse steun heeft de KDP de afgelopen tien jaar een kapitalistisch oliestaatje uit de grond gestampt. Vijfsterrenhotels en prachtige woonblokken schoten als paddestoelen uit de grond. Het oliegeld klotste tegen de plinten op.

De laatste twee jaar zit de klad in de groei, door de lage olieprijs en de oorlog tegen IS, maar nog altijd glimmen in steden als Erbil en Duhok de winkelcentra en luxe restaurants de bezoeker toe. Veel van de investeerders komen uit Turkije, tevens de grootste handelspartner. De Turkse president Tayyip Erdogan is dikke mik met zijn collega Barzani, voor wie een onafhankelijke Koerdische staat volstrekt geen urgentie heeft.

Hoe afhankelijk is de KRG van Turkije? Daarover verschillen de deskundigen van mening. Volgens Denise Natali is de regio een 'cliëntstaat' van Turkije geworden. 'Barzani heeft alle controle verloren, hij kan geen kant op', zegt ze. 'De Turken kunnen doen wat ze willen.'

Phillips meent dat Turkije ondanks alle invloed 'geen veto kan uitspreken' over besluiten van Barzani. Ook volgens Joost Jongerden van de Universiteit Wageningen is het 'te simpel' om te zeggen dat Barzani aan de leiband van Turkije loopt. 'Turkije is voor de KDP een strategische partner.'

Vrouwen ontvluchten begin deze maand hun huizen in Diyarbakir. In de stad in Turks Koerdistan zijn al wekenlang hevige gevechten gaande tussen Turkse veiligheidstroepen en jonge militanten van de PKK. Gisteren werd nabij Diyarbakir een nieuwe aanslag gepleegd op Turkse militairen. Daarbij zijn zes doden gevallen. Beeld Murat Bay / AP

De verhouding tussen Syrische en Iraakse Koerden wordt echter zeker niet geheel bepaald door de Turkse factor. Het is een dubbelzinnige relatie met een sterke intra-Koerdische dynamiek, waarin rivaliteit en verwantschap de polen zijn.

De rivaliteit is er vooral een tussen twee politieke modellen. Enerzijds het kapitalistische model van Noord-Irak, anderzijds het linkse project van de PYD, met zijn gelijke rechten voor man en vrouw. Op papier behelst dat een 'radicaal democratische' bestuursvorm, in de praktijk hangt de schaduw van de autoritaire PKK eroverheen.

'De leiders van de KRG bezien met wantrouwen wat er in Rojava gebeurt', zegt Jongerden. Niet in economisch opzicht - Rojava is immers straatarm. Wel in politieke zin. 'Ze zien het bestuursmodel 'van onderop' als een bedreiging. Het staat haaks op hun eigen centralistisch model van regeren.'

Kobani

Tegelijk is er de eeuwige verwantschap: als het erop aankomt, zijn we allemaal Koerden. Dat was eind 2014 te zien in Kobani, de stad in Noord-Syrië die dreigde te worden veroverd door IS. Voor Koerden overal ter wereld symboliseerde Kobani een 'to be or not to be' voor het Koerdische volk.

Turkije liep Kobani graag in zijn sop gaar koken, maar voor de Iraakse Koerden was het onverdraaglijk. Nu het erop aan kwam, stuurden zij peshmergastrijders om Kobani te helpen verdedigen. Die waren van harte welkom - op voorwaarde dat ze na de klus weer snel zouden vertrekken.

Rivaliteit en broederschap speelden eveneens rond Sinjar, de stad waar de Koerdische yezidi's werden vermoord en verkracht door IS. Aanvankelijk werden de yezidi's in de steek gelaten door de Iraakse peshmerga's. Later kwamen strijders van de Syrisch-Koerdische YPG-militie hen te hulp. Maar uiteindelijk werd Sinjar met beider inzet terug veroverd op IS.

Pikant is ook dat de Turkse PKK kampen heeft in het Noord-Iraakse Qandil-gebergte. Daar worden ze gedoogd door de regering-Barzani, die het zich niet kan veroorloven bedreigde Koerdische broeders onderdak te weigeren. Tegelijkertijd moet Barzani lijdzaam toezien hoe de Turkse luchtmacht de PKK-kampen bestookt. Het luchtruim sluiten voor de Turken kan hij echter ook niet.

'Barzani kan niet veel doen tegen de bommen op Qandil', zegt Natali. 'Maar hij kan het zich ook niet veroorloven te worden gezien als medeplichtig aan de dood van Iraakse Koerden in Qandil.'

'Als puntje bij paaltje komt', zegt Phillips, 'als het erop of eronder is, dan komen Koerden samen. Dan weten ze dat de beste vrienden van Koerden Koerden zijn.'

Fuad Hussein, draait het, half serieus, om. 'Koerden zijn mensen met een vechtcultuur', zegt hij. 'Als we niemand hebben om mee te vechten, gaan we elkáár bestrijden. IS heeft een grote vergissing begaan!'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden