Analyse

Koeien of natuur: de stikstofcrisis dwingt partijen tot ingrijpende keuzes

Nieuwe ronde, nieuwe kansen: verkiezingen bieden uitzicht op nieuw beleid voor slepende kwesties. Welke problemen mogen straks niet ontbreken in het regeerakkoord? En waar liggen de grote politieke verschillen? Vandaag: het stikstofprobleem.

null Beeld

Wat is het probleem?

De economische activiteiten in Nederland produceren veel te veel stikstof. Dat is schadelijk voor de natuur. Nederland is op grond van Europese regelgeving verplicht de leefgebieden van bedreigde vogels en planten voldoende te beschermen. De Nederlandse overheid moet haar uiterste best doen om deze soorten en leefgebieden in stand te houden.

Na jarenlange gerechtelijke procedures, aangespannen door milieuactivisten, oordeelde de Raad van State in mei 2019 dat de Nederlandse overheid hierin faalt. Nederland doet volgens de hoogste bestuursrechter niet genoeg om de schadelijke stikstofuitstoot terug te dringen. Daardoor is de Nederlandse natuur onvoldoende beschermd. Het gaat daarbij specifiek om 118 stikstofgevoelige natuurgebieden die de Natura 2000-status hebben en Europees beschermde habitats omvatten.

De Nederlandse regering moet nu als de wiedeweerga maatregelen nemen om de stikstofuitstoot zo snel mogelijk te verlagen. Die stikstof slaat namelijk deels neer in de beschermde natuur en hoopt zich op in de bodem. Die stikstofovervloed verpest het leefmilieu van zeldzame planten en dieren. Vooral planten die op stikstofarme bodems groeien, kunnen niet meer overleven.

Veruit de belangrijkste stikstofbron is de landbouw, en dan met name de veeteelt. De landbouw is goed voor 41 procent van de stikstofneerslag in kwetsbare natuurgebieden. Koeien (en in mindere mate varkens en kippen) produceren via hun mest en urine veel ammoniak (NH3), een stikstofverbinding. Dat slaat niet alleen in natuurgebieden neer, maar vervuilt ook het oppervlaktewater. Ongeveer een derde van de stikstof die neerslaat in de Nederlandse natuur komt overwaaien uit het buitenland.

Het verkeer (wegverkeer, scheepvaart) stoot stikstofoxiden (NOx) uit. 11 procent van de stikstofneerslag in beschermde natuurgebieden is afkomstig van het verkeer. Nog eens 8 procent komt van de industrie en de gebouwde omgeving.

null Beeld

Hoe is het probleem ontstaan?

Het probleem is in feite ontstaan doordat de Nederlandse overheid de Europese natuurbeschermingsregels niet serieus nam. Het beschermen van de natuur en het bevorderen van economische groei gaan niet goed samen en de Nederlandse overheid gaf de economie eigenlijk altijd voorrang boven de natuur. Boeren, industriëlen en automobilisten zijn grote kiezersgroepen waar politici rekening mee moeten houden en de natuur heeft – letterlijk – geen stem.

Al vanaf eind jaren zestig zijn kabinetten er geregeld voor gewaarschuwd dat de stikstofuitstoot van de Nederlandse economie problematisch werd. Opeenvolgende regeringen negeerden die waarschuwingen stelselmatig, omdat ze economische belangen altijd voorrang gaven. Om desondanks toch aan de Europese regels te kunnen voldoen, bedachten kabinetten ingenieuze methoden om het onverenigbare met elkaar te verenigen. Op papier was de natuur daarmee beschermd, in werkelijkheid niet. Zo zijn er in de loop der tijd allerlei stikstofregistratie- en vergunningssystemen opgetuigd die moesten waarborgen dat de uitstoot binnen de perken bleef.

Uit controles in het veld bleek echter keer op keer dat veehouders veel meer mest en ammoniak in het milieu brachten dan de administratie aangaf. Boeren frauderen bovendien op grote schaal met de mestregistratie, toonde NRC een paar jaar geleden aan. De recentste juridische vondst waarmee de overheid de Europese natuurbeschermingswet probeerde te omzeilen was de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS). Onder het PAS konden nieuwe economische activiteiten die tot hogere stikstofemissies leidden doorgaan, mits die extra uitstoot elders werd gecompenseerd.

In de praktijk vond de extra uitstoot wel plaats, maar werd de bijbehorende compensatie in veel gevallen nooit gerealiseerd. Daarom verklaarde de Raad van State het PAS in 2019 onwettig en kreeg het nu demissionaire kabinet een levensgroot acuut probleem op zijn bord. Ineens kunnen er geen nieuwe wegen meer worden aangelegd, woonwijken gebouwd, en veehouderijen en fabrieken worden uitgebreid, tenzij de overheid keihard kan bewijzen dat de extra stikstofemissie de natuur niet schaadt.

Wat is nu de politieke keuze?

PVV en FvD ontkennen het stikstofprobleem en vinden het dus onnodig iets aan de emissies te doen. De andere partijen zeggen de stikstofuitstoot te willen reduceren, maar zijn het niet eens over de manier waarop dat moet gebeuren. Omdat de veehouderij de grootste stikstofbron is, willen partijen die natuur en milieu belangrijk vinden de veestapel fors inkrimpen. De Partij voor de Dieren gaat daarbij het verst: 75 procent van de koeien, kippen en varkens in Nederland moet verdwijnen. Ook GroenLinks, PvdA, SP, DENK en D66 zetten in op een forse krimp van de veestapel.

De ChristenUnie wil de veestapel ook verkleinen, maar niet zoveel als de eerder genoemde partijen. De partij van kopman Gert-Jan Segers wil boeren niet onder druk zetten en mikt meer op een gedragsverandering bij de consument. De partij steunt het PvdD-voorstel om een vleesbelasting in te voeren, maar wil dat de opbrengst daarvan naar de boeren gaat.

De ChristenUnie zet zijn kaarten ook op technologische innovatie. Emissiearme stallen, luchtwassers en eiwitarm veevoer moeten de stikstofemissies van de veehouderij verlagen. VVD, CDA en SGP zetten daar zelfs bijna al hun kaarten op. Deze drie partijen schrikken terug voor het inkrimpen van de veestapel. Het Planbureau voor de Leefomgeving plaatste bij de doorrekening van de verkiezingsprogramma’s kanttekeningen bij een grote nadruk op technologische oplossingen, omdat twijfelachtig is of die in de praktijk het beoogde resultaat bereiken.

CDA en VVD willen extra geld uittrekken voor natuurherstel, maar zijn niet voor uitbreiding van natuurgebieden. ChristenUnie, SP, PvdA, PvdD, GroenLinks en D66 willen dat juist wel, omdat kwetsbare natuur robuuster wordt door natuurgebieden groter te maken en met elkaar te verbinden. Zij willen landbouwgrond daartoe omzetten in nieuwe natuur. Het PBL plaatst ook vraagtekens bij de haalbaarheid daarvan; het planbureau denkt dat niet voldoende boeren bereid zullen zijn hun grond te verkopen voor een natuurbestemming.

De belangrijkste verhalen en het laatste nieuws over de verkiezingen leest u hier.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden