Koeien, eendjes, vissermannen en molens uit het 'Hollandse Barbizon' Meer een paradijs dan een magisch centrum

In de vele studies die inmiddels over de Haagse School zijn verschenen, zou het fenomeen nogal zijn onderbelicht, dus het Gemeentemuseum Arnhem wil het nog maar eens een keer aangetoond hebben: menige exponent van die beroemde kunststroming heeft de 'brugklas' doorlopen in Oosterbeek, ofwel het 'Hollandse Barbizon'....

Van onze verslaggever

Wim de Jong

ARNHEM

Een zomer-tentoonstelling van werken uit eigen bezit dient nu in die leemte in de geschiedschrijving te voorzien, al is 'de belangrijke rol' van het Veluwedorp als kweekbak daarmee nog niet helemaal recht gedaan. 'Er blijft heel wat uit te zoeken', aldus museumdirectrice Liesbeth Brandt-Corstius.

Tot het zo ver is, moet de bezoeker van het Gemeentemuseum het stellen met een summier gedocumenteerde expositie, waarin onder het steekwoord 'trefpunt' een vijftiental namen en zo'n tachtig schilderijen, aquarellen en tekeningen meer of minder willekeurig ('Het was daar toen voor velen natuurlijk ook een beetje vakantie') aan het arcadische Oosterbeek van honderdvijftig jaar geleden zijn gekoppeld. Er hangen landschappen van onder anderen de gebroeders Maris, Anton Mauve, Paul Gabriël, Willem Roelofs en Hendrik Mesdag.

Aangezien op de tentoonstelling een precieze datering ontbreekt, blijft onduidelijk of hun vroege experimenten met het 'plein air'-schilderen (van Potteriaanse koeien, eendjes, slootkanten, rivieroevers, bosvegetatie, vissermannen en molens) juist op die plek - of gewoon elders en later - tot stand zijn gekomen.

Maar gelet op de foto's die van het toenmalige Oosterbeek in de expositie zijn opgenomen, deden kunstenaars er destijds in elk geval niet onverstandig aan om de ezel inderdaad voor een poosje in die omgeving neer te zetten. De panorama's op de Rijn waren uniek voor Nederland, en in de nabijheid stonden prachtige villa's en herbergen om hen onderdak te bieden.

'. . .Hoe schoon het hier begint te worden', berichtte Mauve aan Willem Maris, 'een prikkel te meer voor U, om spoedig Uw domicilie te veranderen met die van Oosterbeek (. . .) Kom, kom, roep ik tot U en het zal u niet berouwen.'

Voor gratis logies kon collegaschilder Johannes Warnardus Bilders (1811-1890) zorgdragen. Toen hij zich in 1842 in het huis De Parre aan de Benedendorpseweg in Oosterbeek vestigde, kwam hij daar in contact met een aantal welgestelde Amsterdammers, onder wie de verzamelaar Christiaan Pieter van Eeghen, die in het dorp een tweede huis bezaten. De chic stelde graag een bed aan een kunstenaar ter beschikking en bleek dikwijls ook genegen om werk van hem aan te kopen. De schrijver Jan Kneppelhout, beter bekend onder zijn pseudoniem Klikspaan, dreef op zijn landgoed De Hemelse Berg een kostschool waar jonge talenten als dichter De Genestet, violist Jan de Graan en schilder Gerard Bilders (de zoon van) een opleiding genoten.

Bilders senior was ook in artistiek opzicht een spilfiguur. Hij was niet zo maar bereid zijn mooie plekje met iedereen te delen, schrijft samenstelster Y. Hoogervorst in het informatieblad bij de tentoonstelling. 'Nieuwe schilders werden, om toe te treden tot de groep, door hem ''gedoopt'' in de beek onder de Wodanseiken bij Wolfheze. In een feestelijke stoet, met muzikale begeleiding en een versierde kruiwagen met voerage, trokken de kunstenaars het bos in om het ritueel te voltrekken.' Bilders' tragiek was dat zijn beste volgelingen in de loop der jaren wel overtuigend met de romantische landschapstraditie in de schilderkunst konden breken, terwijl hij daar zelf nooit in slaagde.

De betekenis van Oosterbeek als 'trefpunt' (het meer tot de verbeelding sprekende 'kunstenaarskolonie' is in dit verband ongetwijfeld een te ruim bemeten begrip) blijft in de expositie verder tamelijk ongewis. Het plaatsje zal over een periode van zestig jaar eerder faam hebben verworven als een rijkelijk met natuurschoon en geldschieters bedeeld kunstenaarsparadijs dan als 'magisch centrum'.

Willem Maris was er, ondanks het enthousiasme van vriend Mauve, dan ook zo weer weg. Buiten leven was niet goed voor een schilder, besefte hij: 'Weet je waartoe dat immer erin zitten je brengt? Tot copieeren.'

Oosterbeek, trefpunt van schilders 1840-1900. Gemeentemuseum Arnhem, 16 juli t/m 21 augustus, 's Maandags gesloten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.