Knul? Eerder een klootzak

Mensen herdenken regisseur en columnist Theo van Gogh die tien jaar geleden werd omgebracht, door Mohammed B. Beeld anp

'Wetten zijn als worsten', heeft Bismarck eens gezegd, 'je kunt maar beter niet zien hoe ze worden gemaakt'. Het is een opmerking die het parlement als wetgevende macht in zijn zak kan steken.

Eenmaal gemaakt, worden wetten toegepast door rechters, de keurmeesters van al die onbestemde ingrediënten die in een darm zijn gepropt.

Deze week is een nieuwe serie van Kijken in de ziel begonnen. Het zijn dit keer rechters die door Coen Verbraak aan de tand worden gevoeld. Het wordt met deze worstenproevers beslist een culinair festijn, dat heb ik na aflevering 1 al gezien. Mijn aandacht zal vooral uitgaan naar Martien Diemer, een van de rechters die tien jaar geleden Mohammed B. - de moordenaar van Theo van Gogh - heeft veroordeeld tot levenslang.

Voor mij is het een weerzien met rechter Diemer, want ik heb dat proces 'als behorend tot de familie en vrienden' van nabij gevolgd. Elke procesdag moesten wij ons verzamelen op een geheime plek aan de rand van de stad en dan werden wij met een gepantserd busje naar de Amsterdamse Bunker gereden.

Daar kregen wij koffie en broodjes. Aanwezig waren de persvoorlichtster van Justitie, een politiefunctionaris en een psycholoog, voor als we het te kwaad zouden krijgen. Toen ik de wc zocht en in de betonnen gangen verdwaalde, kreeg ik geheel per ongeluk uitzicht op de verdachte die juist naar een kleine cel werd gebracht in afwachting van zijn opkomst. Hij liep mank, doordat hij bij zijn arrestatie in zijn voet was geschoten.

In de zaal zaten wij schuin achter Mohammed B. De rechtbank werd geleid door Diemer, die toen nog was voorzien van een volle haardos. Hij leek mij een precieuze man die het beste met de mensheid voorheeft, een inlevende persoonlijkheid bij wie je het gevoel hebt dat hij zelfs in de zwaarste misdadiger nog een lichtpuntje ziet. Niet iemand om met de vuist op tafel te slaan.

Door alle goede bedoelingen bij de rechtbank viel Mohammed B. duidelijk buiten de orde. Die wilde zelf levenslang. Ik vermoed omdat hij zichzelf kwalijk nam dat hij niet de martelaarsdood was gestorven en dat hij zichzelf daarom wilde straffen. Zijn advocaat Plasman, die voortdurend in de starthouding stond om een mooie verdediging af te steken, mocht niets doen. Ook de rechters probeerden hem uit alle macht argumenten aan te reiken, waardoor zijn daad enigszins invoelbaar zou worden, maar Mohammed B. wilde daar niets van weten. Hij had geen spijt, al vond hij het jammer voor mevrouw Van Gogh. Hij zou het zo weer doen.

De rechtbank erkende hij trouwens niet, of hoogstens een heel klein beetje, want Allah was de hoogste rechter. Daar kon niemand omheen, dat zouden wijzelf nog wel ervaren.

De serie van Verbraak is nog niet zo ver gevorderd dat Diemer zich over het proces heeft uitgelaten, maar uit de voorpublicaties begrijp ik dat hij over B. gaat zeggen: 'Bij ons drieën (de rechters) speelde echt - zo'n knul, 26 jaar, daar moeten wij grip op kunnen krijgen, maar het lukte niet.'

Impressie van Mohammed B. in de extra beveiligde rechtbank in Osdorp. Beeld anp

Bij het woord 'knul' heb ik wel even moeten nadenken. Dat is een woord dat in alle opzichten sympathie uitstraalt. Truus is thuisgekomen met een leuke knul. In de stripverhalen van het voetbalgenie Kick Wilstra worden Kick en zijn ploeggenoten steeds knullen genoemd. Jongens van stavast.

Mij is het echter niet gelukt Mohammed B. op de een of andere manier te koppelen aan het woord knul. Ook is 26 jaar nogal oud voor een knul. Ik zag bij B. geen knul voor me, maar iemand die een keel afsnijdt en het mes in een lichaam prikt.

Iemand die het mes ook zo weer ter hand zou nemen en die inmiddels al verscheidene medegevangenen heeft bedreigd. Eerder een klootzak dan een knul.

Diemer en zijn mederechters wilden liever geen levenslang geven, 'waardoor B. halverwege zijn leven een kans zou krijgen om als eerbaar burger, waar ook ter wereld, zijn leven weer op te nemen'. Van knul tot eerbare burger, dat klinkt naïef, bijna knullig.

Net zo naïef als de gedachte dat het Pieter Baan Centrum zou kunnen uitmaken of B. het echt meende dan wel de religie gebruikte als alibi. Rechter Diemer had dat onmogelijke graag onderzocht, maar of een uitspraak hierover tot een verzachtende dan wel verzwarende omstandigheid had geleid, lijkt mij geen uitgemaakte zaak.

Eerlijk gezegd zal het mij, na al die jaren, worst wezen of Mohammed B. ooit nog eens vrijkomt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden