Knoops aanwezig en kalm, Wilders afwezig en fel

Een fascinerend samenspel tussen advocaat Geert-Jan Knoops en zijn cliënt Geert Wilders op de tweede dag van het 'minder-Marokkanen'-proces. De een aanwezig en kalm, de ander afwezig en fel.

Wilders was wederom afwezig tijdens de zitting. Beeld Julius Schrank / de Volkskrant

Ongemakkelijk en enigszins in haast komt advocaat Geert-Jan Knoops ineens van achteren naar de microfoon gelopen. Ja, hij heeft nu eenmaal een verzoek en kan daar ook niet te lang mee wachten, verontschuldigt hij. 'Dat zou niet netjes zijn.' Eerst volgen een paar typisch wollige Knoopiaanse zinnen waarna hij de reden van zijn plotselinge haast verklaart. Hij heeft, na overleg met zijn cliënt Geert Wilders, een probleem geconstateerd met de rechter daar links, zegt hij, de oudste van de drie, mevrouw Elianne van Rens. Hij zal haar gaan wraken.

Verrassend is deze stap op de tweede dag van de inhoudelijke behandeling van de zaak-Wilders niet. Knoops en zijn cliënt trekken al sinds de aankondiging van de vervolging van Wilders, bijna twee jaar geleden, alles uit de kast om het proces te rekken en duidelijk te maken dat dit een politiek proces is. In feite een veroordeling van de standpunten van de PVV en haar electoraat.

Daarbij was rechter Van Rens een sta-in-de-weg. In maart had Wilders zich in felle bewoordingen over haar uitgelaten. De PVV-leider meende dat zij zich in het verleden negatief uitliet over politieke standpunten van zijn partij. In een televisieprogramma had ze de rechterlijke beslissing tijdens het vorige proces tegen Wilders om de wraking van de rechter toe te wijzen, bekritiseerd.

Wrakingsverzoek

Wilders toen: 'Er is in heel Nederland één rechter geweest die openlijk kritiek heeft geleverd op deze rechtelijke beslissing over mij. Uitgerekend tegenover die rechter sta ik hier vandaag. Ik hoop dat u begrijpt dat ik er weinig vertrouwen in heb.' Hierop vroeg Wilders of rechter Van Rens uit zichzelf wilde opstappen. Zij wilde dat niet. Advocaat Knoops zag geen reden voor een wrakingsverzoek. 'Wij vonden dat er te weinig was voor een wrakingsgrond.'

Het ligt niet in de aard van Knoops om 'zomaar' een wrakingsverzoek te doen. 'Daar kun je niet out of the blue mee aankomen', zei hij donderdag. Fascinerend is het om het samenspel tussen advocaat en Wilders te zien. De een in de rechtszaal. Kalm, bedachtzaam, soms langdradig, altijd met juridische volzinnen. De ander op afstand vanachter het beeldscherm twitterend in zinnen met uitroeptekens. Fel, kortaf, grillig.

In de ochtend, als hoogleraar Paul Cliteur namens de verdediging als getuige -deskundige wordt gehoord, blijkt dat de livestream het niet doet. Knoops vraagt een paar keer voorzichtig naar de reden. Wilders, op afstand, suggereert via Twitter meteen een complot: 'Wat een toeval.' En even later: 'Dus het live uitzenden van een getuige ter mijn verdediging mag Nederland niet zien volgens de NOS en RTL.' De eigenlijke reden is dat de NOS al had besloten niet live uit te zenden en dat bij RTL iemand per abuis een schakel niet had omgezet.

Het verhoor van Cliteur verloopt soepel totdat de tweede termijn aanbreekt en de rechters zich assertiever gaan opstellen. Cliteur heeft net betoogd dat de 'minder-Marokkanen'-opmerkingen van Wilders niet aangemerkt kunnen worden als racisme of discriminatie. Hij meent dat voor racisme het beledigen of discrimineren van een ras nodig is en Wilders sprak over mensen met een specifieke nationaliteit, de Marokkanen. 'Ik bekijk de uitspraken dan ook grammaticaal en in de context van een migratiedebat.' Juist een politicus moet dergelijke opmerkingen kunnen doen, vindt hij.

Gevaarlijke ontwikkeling

De kans voor Wilders komt als Cliteur begint over een uitspraak van de Hoge Raad. Die heeft een persoon veroordeeld op grond van het aanzetten tot 'onverdraagzaamheid'. Cliteur vindt dat een gevaarlijke ontwikkeling. 'Ik waarschuw tegen het achteloos gebruiken van het woord verdraagzaamheid. 'Minder Amerikanen' is ook niet onverdraagzaam, hooguit absurd.'

Rechter Van Rens houdt hem voor dat dit maar een interpretatie van één iemand is. 'U bent uitgegaan van een bepaalde interpretatie van uw kant. Maar wij moeten kijken hoe wij het interpreteren.' Hoe zit de heer Cliteur hier eigenlijk? Hij: 'Als Paul Cliteur. Ik presenteer adviezen, ontleen die aan rechtsteksten of aan politieke filosofen.' Ook zegt Van Rens dat de visie van Cliteur niet strookt met de uitspraak van de Hoge Raad. Als Knoops later een vraag stelt aan Cliteur, duurt het de rechters zichtbaar te lang. Ietwat geërgerd: 'Dit hebben we al gehoord.'

In de pauze die volgt, denkt Knoops allerminst aan een wrakingsverzoek. Hij schudt ontkennend op vragen daarover. Maar zijn cliënt heeft andere plannen. Even later is daar de tweet: 'Wat een vreselijke vooringenomenheid van deze rechter die haar PVV-haat nauwelijks kan verhullen bij de ondervraging van professor Cliteur.' Dan kan ook Knoops er niet meer omheen en trekt hij zich terug in een zaaltje buiten de rechtbank. 'We hebben toen alles nog eens op een rijtje gezet', vertelt hij later. 'Ik heb het wrakingsverzoek voorbereid. De rechter is een lijn over gegaan.'

'Volstrekt kansloos'

Advocaat Göran Sluiter, die de slachtoffers bijstaat, is middenin zijn betoog als Knoops inbreekt en het verzoek aankondigt. Er ontstaat verwarring, de rechters trekken zich terug. Even later onderbouwt Knoops de wraking. 'Rechter Van Rens heeft een onjuiste rechtsopvatting van het begrip onverdraagzaamheid en de jurisprudentie daarover. Daarmee toont zij zich niet langer onbevangen in deze zaak.' De heer Wilders had dit via het scherm ook al waargenomen, voegt hij nog toe.

Advocaat Sluiter haalt buiten de rechtszaal zijn schouders op. Tja, zo gaat dat in een proces met Wilders. 'Het is toch niet de bedoeling dat iemand op afstand via Twitter invloed uitoefent op de rechtspleging', verzucht hij. Het betekent oponthoud. Hij kan zijn pleidooi niet afmaken. Een wrakingskamer zal vrijdag om 10 uur beslissen over het verzoek. Een woordvoerder van het OM acht het 'volstrekt kansloos'. Ook al zou de rechter een verkeerde draai aan de uitspraak van de Hoge Raad hebben gegeven, dan is er nog geen sprake van vooringenomenheid, stelt zij. 'Het was een goede ondervraging van Cliteur. Het was niet meer dan een woordenspel.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden