Knoopkruid in de mergelgroeve

Van de provincie Limburg mag cementmaatschappij Enci nog lang naar mergel graven op de Sint Pietersberg. Milieuorganisaties zijn tegen. De vraag is wat er met de groeve moet gebeuren als de Enci zou stoppen....

Op de Sint Pietersberg, honderd meter boven NAP, vlakbij de oude kasteelhoeve de Lichtenberg, lokt een imposant uitzicht over de mergelgroeve van de Enci. Aan de oppervlakte van de Maastrichtse berg kleuren de mergellagen geel, meer in de diepte zijn ze grijs. In die diepte happen twee gele grijpers onophoudelijk grote stukken mergel uit de berg, die door vrachtwagens worden vervoerd naar de belendende fabriek. Daar wordt de mergel gebroken, gezeefd en vermalen, waarna het meel in een 180 meter lange, roterende oven wordt gebrand tot klinker, de belangrijkste grondstof van cement.

De groeve, met een oppervlakte van 135 hectare, beslaat praktisch de helft van het Nederlandse deel van de Sint Pietersberg, die eigendom is van Natuurmonumenten. Overigens ligt het gehele kalksteenplateau, zeven kilometer lang, grotendeels in België, waar het Montagne Saint Pierre heet.

Natuurlijk staat Natuurmonumenten te popelen om de Enci-groeve in te lijven en als natuurgebied te voegen bij de rest van de Sint Pietersberg. Liever vandaag dan morgen. Want het cementbedrijf heeft al de helft van de kalksteenberg 'opgehapt'. In het midden gaapt een gigantische kuil, als het gat in een holle kies.

Harry Suilen, beheerder van Natuurmonumenten in Zuid-Limburg zegt het wat diplomatieker: 'We staan te popelen om de ecologische hoofdstructuur in 2018 te realiseren, en daarvan maken de Sint Pietersberg en het Jekerdal integraal onderdeel uit.'

Als het aan de provincie Limburg ligt, maakt hij niet veel kans. Onlangs maakte het provinciebestuur bekend dat het de vergunning van de Enci, die in 2009 afloopt, wil verlengen tot 2034. De werkgelegenheid (vierhonderd arbeidsplaatsen plus zeshonderd indirecte banen) is doorslaggevend.

Een mooi voorbeeld van tegenstrijdig overheidsbeleid, vindt Suilen. Want de provincie gaat voorbij aan het rijksbeleid, waarin is vastgesteld dat de ecologische hoofdstructuur (EHS) - een landelijk netwerk van beschermde natuurgebieden - uiterlijk in 2018 moet zijn gerealiseerd. En binnen de EHS passen geen allesverslindende graafmachines van de Enci.

De Limburgse Milieufederatie, actiegroep Enci-Stop en andere tegenstanders protesteren fel tegen verlenging van de vergunning. Zij vinden dat het cementbedrijf al genoeg natuur-en milieuschade heeft aangericht in en rond de berg. Zij wijzen er bijvoorbeeld op dat het Jekerdal ten westen van de berg al flink is verdroogd, omdat het grondwaterpeil door de graafwerkzaamheden is gezakt.

Het cementbedrijf mag volgens de huidige vergunning tot een diepte van vijf meter boven NAP graven, maar nog langer graven betekent vooral in de diepte graven. De tegenstanders vrezen dat zwavelhoudend grondwater uit de diepere carboonlagen naar boven zal komen, waardoor de mergelgroeve in een onleefbaar zwavelmeer zou veranderen. Om dat risico te bezweren, geeft de provincie na 2009 slechts toestemming om tot 'min tien meter NAP' te graven, en niet tot min 35 meter, zoals de Enci wilde.

Maar er is nog hoop voor de natuurbeschermers. Het Duitse moederbedrijf van de Enci bereidt een grote reorganisatie voor, waarbij het niet uitgesloten is dat de productie in Maastricht wordt beëindigd.

'De kalkgraslanden op de Sint Pietersberg zijn zeldzaam. Ze komen maar op enkele plekken in Zuid-Limburg voor', zegt Suilen terwijl hij met ferme stappen over het winderige bergplateau loopt. Waar niet meer gegraven wordt, probeert de natuur zich te herstellen. Zo is aan de overkant zichtbaar hoe een stuk helling is ingestort, maar de puinwaaier is al lang begroeid met bomen en struiken. Ook in enkele waterpoeltjes ontwikkelt zich nieuw leven.

De schrale graslanden op kalk trekken bijzondere flora en fauna aan. Op de berg zijn verschillende orchideeënsoorten te vinden, waaronder de bijenorchis die dit jaar voor het eerst is gesignaleerd. Er staat kalketrip, knoopkruid en knikkende distel. Dat trekt weer bijzondere dieren aan: de rugstreeppad, sikkelsprinkhaan, koninginnepage en kleine parelmoervlinder, terwijl onder de grond - in de eeuwenoude grottenstelsels - diverse vleermuizensoorten leven.

Vandaar dat de Limburgse berg eenbeschermd natuurmonument is. En vandaar de afspraak dat de Enci de groeve ná de mergelwinning voor het symbolische bedrag van één euro (voorheen één gulden) overdraagt aan Natuurmonumenten. Maar als de vergunning van de Enci inderdaad verlengd wordt, dan zou die overdracht op zijn vroegst in 2034 plaatsvinden.

De natuurorganisaties overleggen wel vast wat er moet gebeuren met de grote puist op de Sint Pietersberg, ten zuiden van de groeve. D'n Observant heet die puist, een bergje op de berg, bestaande uit löss en grind. Het zijn oude deklagen die de Enci uit de groeve verwijderde om bij het mergel te komen. Het is nu een recreatiebos met prachtig uitzicht over Maas en stad, dat de Enci cadeau heeft gedaan aan de Maastrichtse bevolking.

Aanvankelijk zou het gronddepot van D'n Observant na de mergelwinning gebruikt worden om de groeve gedeeltelijk vol te storten, waarna ze zou worden omgetoverd tot een parkachtig recreatiegebied met wandelpaden en picknickplaatsen. Formeel staat dat ook nog steeds in het 'plan van afwerking' dat gekoppeld is aan de huidige ontgrondingsvergunning van de Enci.

Maar in de loop van de jaren zijn de inzichten in natuurontwikkeling veranderd. In andere verlaten mergelgroeves in Limburg is gebleken dat het beter is om de natuur zijn eigen gang te laten gaan dan de groeve vol te storten met grond. Dat eerste geeft een gevarieerdere natuur, met allerlei aparte biotopen bij waterpoeltjes, geërodeerde hellingen en kalksteenrichels. Twee jaar geleden heeft het ecologisch adviesbureau Stroming een alternatief 'plan van afwerking' gepresenteerd, in een rapport met de titel Verborgen valleien in de Encigroeve. Vermoedelijk zal natuurontwikkeling zonder ingrijpen de nieuwe leidraad worden in de mergelgroeve ná de grondstoffenwinning.

Wel bestaat er nog verschil van mening of men het water zal blijven wegpompen, zodat een natuurgebied met verspreide meertjes. Zonder wegpompen ontstaat één grote waterplas.

Suilen: 'Bureau Stroming is vóór pompen, want dan ontstaat de meest gevarieerde natuur. Maar de natuurorganisaties zijn daar niet voor. Je kunt toch niet eeuwig de pompen laten draaien in de groeve? Dat kost ontzettend veel energie.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden