Knokploeg in naam van Allah stelt democratie Indonesië op de proef

Het proces wegens blasfemie tegen gouverneur 'Ahok' van Jakarta is een test voor de democratie in Indonesië. Want het Front van de Verdedigers van de Islam, de grootste knokploeg van het land, schreeuwt om zijn veroordeling. Of Ahok schuldig is of niet, doet er niet meer toe.

Het Front van de Verdedigers van de Islam, de grootste knokploeg van het land, schreeuwt om een veroordeling van Ahok. Beeld reuters

Ze zijn dol op uniformen. De simpelste zijn natuurlijk de lange witte jurken zonder insignes, maar wie opklimt in de rangen van de 'laskars' (strijdgroepen) en de 'fronten' kleedt zich navenant: hesjes met insignes, uniformjasjes met koppelriem en koperen gesp, bruine thaliban-mutsen of een witte tulband die modieus is doorvlochten met een groene lap. En allemaal hebben zij een vuist paraat die de lucht in schiet als ergens 'Allah U Akbar!' wordt geschreeuwd, hun strijdkreet die altijd klinkt als een woedend 'godverdomme'. De militante voorhoede van de fundamentele islam in Indonesië heeft zijn zaakjes goed voor elkaar, blijkt bij twee recente demonstraties die zo massaal zijn dat zij Jakarta de adem benemen.

Het 'Front Pembela Islam' (Front van de Verdedigers van de Islam) is van alle strijdgroepen de grootste en veruit de bekendste. Dit FPI loopt voorop in twee massademonstraties die een aantal dingen duidelijk maken: de islamitische massa laat zich mobiliseren in aantallen die Indonesië nooit eerder heeft gezien, en organisaties als het FPI sturen die massa één kant op: die van het fundamentalisme. Zelfs president Joko 'Jokowi' Widodo lijkt niet meer in staat daartegen iets te ondernemen. Nadat de eerste demonstratie, op 4 november, ontaardde in rellen en gevechten met de politie zei hij nog dapper dat 'het FPI moet worden ontbonden'. Een maand later, op 2 december, staat de president zij aan zij met Habib Rizieq Syihab, de haatpredikende 'groot-imam' en leider van het FPI, midden in een witte zee van een half miljoen moslims. Het is de grootste demonstratie die Indonesië ooit heeft gezien.

De president moet op dat moment beseffen dat vriend en bondgenoot Basuki Tjahaja Purnama, oftewel 'Ahok', niet meer te redden is. Ahok, een etnisch Chinees en een christen bovendien, was vice-gouverneur toen Jokowi gouverneur was, en werd gouverneur toen deze president werd. Zij zijn altijd politieke bondgenoten gebleven. Nu is Ahok beschuldigd van godslastering, een vergrijp waarop een gevangenisstraf van 5 jaar staat. Of hij schuldig is of niet speelt geen rol meer. De massa spreekt, en zij zal niet rusten voordat Ahok in de gevangenis zit. De kans dat de rechtbank, of zelfs de president daaraan iets kan doen wordt uiterst klein geacht.

Zij hebben allemaal een vuist paraat die de lucht in schiet als ergens 'Allah U Akbar!' wordt geschreeuwd. Beeld reuters

Onderzoeker Andreas Harsono is er bijna van overtuigd dat de gouverneur voor vier of vijf jaar achter de tralies zal verdwijnen. De islamisering van Indonesië is te ver doorgeschoten om haar zomaar te kunnen keren. Harsono is de Indonesische vertegenwoordiger van mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch. Hij legt net de laatste hand aan een boek over etnisch en religieus geweld in Indonesië sinds de val van Soeharto. In dat boek volgt hij de gangen van het nu oppermachtige FPI sinds de eerste stapjes van de groep in 1998, het jaar dat Soeharto onder druk van massaprotesten en een diepe economische crisis moest aftreden.

In die tijd was het FPI nog een naamloze knokploeg, zegt Harsono: 'Het was een knokploeg van moslims die vocht tegen een Ambonese mafia. Dat gevecht ging om de controle over lucratieve parkeerplaatsen in Jakarta. De Ambonezen verloren, en vluchtten naar Ambon.' Met geloof had dat niets te maken.

Kort na de val van Soeharto recruteerde het Indonesische leger de knokploeg en zette die in om studentenprotesten neer te slaan. De studenten wilden te veel. Zij wilden dat na Soeharto ook zijn hele entourage van het toneel zou verdwijnen, en dat ging te ver. Dus werd de bende ingehuurd. Harsono: 'Zij waren gangsters-te-huur onder de vlag van de islam. Later doopte een deel van de knokploeg zich om tot 'Front van de Verdedigers van de Islam', FPI.'

De FPI loopt voorop in twee massademonstraties die een aantal dingen duidelijk maken: de islamitische massa laat zich mobiliseren in aantallen die Indonesië nooit eerder heeft gezien. Beeld epa

Afpersing

De groep groeide uit tot een goed georganiseerd leger dat nu bestaat uit tienduizenden 'soldaten', met bases in heel Indonesië. De groep is volgens Harsono inmiddels ook de rijkste organisatie in Indonesië. Het FPI doet namelijk nog steeds wat het deed in 1998: het int parkeergelden en perst bedrijven af in ruil voor 'bescherming'.

De banden met leger en politie zijn nooit helemaal doorgesneden, maar de mafiose organisatie is steeds nadrukkelijker gaan optreden als de militante voorhoede van het islamitisch fundamentalisme in Indonesië. Zij maakte naam door in de vastenmaand cafés kort en klein te slaan. Dat was het begin van wat een jarenlange intimidatiecampagne zou worden tegen alles wat in strijd was met de orthodoxe versie van de islam.

Het FPI wierp zich op als de militante arm van de Indonesische Raad van Ulama's, de ultraconservatieve raad die gaat over de religieuze 'fatwa's'. Die fatwa's verbieden nagenoeg alles, variërend van Lady Gaga, tot seks buiten het huwelijk, homo's, moslimminderheden, yoga en verkeersdrempels. FPI-strijders duiken met de fatwa in de hand op bij homofilmfestivals en bijeenkomsten van liberale moslims, vallen religieuze minderheden aan, en doen dat met toenemende felheid en brutaliteit. De politie kijkt toe en laat het gebeuren.

Harsono legt de schuld daarvan bij één man: de vorige president Susilo Bambang Yudhoyono. Harsono: 'Hij heeft in de tien jaar van zijn bewind de infrastructuur gecreëerd die minderheden discrimineert en die het fundamentalisme bevordert.'

'In 2006 voerde Yudhoyono een speciale verordening in, de verordening op religieuze harmonie. In feite gaf hij de moslimfundamentalisten met die verordening het groene licht om minderheden fysiek aan te vallen, om kerken en moskeeën van moslimminderheden als Ahmadiah en Shia te sluiten. Onder Yudhoyono zijn meer dan duizend kerken gesloten of verzegeld. Hij heeft religieuze spanning geïnstitutionaliseerd.'

Een tweede belangrijk instrument voor de islamisering onder Yudhoyono werd de wet op de blasfemie. Die oude wet werd zelden toegepast: tijdens Soeharto's 32-jarige bewind niet meer dan acht keer. Onder Yudhoyono werd de wet zo'n 130 keer toegepast. Hij leek niet te beseffen dat juist die wet de bron was van onderdrukking en discriminatie. Yudhoyono propageerde de blasfemiewet zelfs in een toespraak voor de Verenigde Naties, op 26 september 2012. De wet zou wereldwijd moeten worden ingevoerd, vond hij. Die toespraak maakte definitief een einde aan zijn toch al onwaarschijnlijke aspiraties om secretaris-generaal van de VN te worden.

Gouverneur Ahok lijkt nu het zoveelste slachtoffer te worden van de door Yudhoyono in gang gezette trend. Aan de aanklacht tegen de gouverneur hangt een zwaar politiek luchtje. Ahok was de favoriet in de nieuwe gouverneursverkiezingen die voor de deur staan. De grond voor de aanklacht is een uitspraak van Ahok die is losgeknipt uit een toespraak, en daarna danig versneden op het internet gezet. Woede werd opgerakeld, het FPI werd gemobiliseerd en dat mobiliseerde op zijn beurt zijn massale aanhang. Ahok lijkt niet meer te redden. De uitslag van het proces tegen hem, dat dinsdag begint, lijkt vast te staan.

President Joko Widodo heeft openlijk gezegd dat 'politieke motieven' achter de demonstraties steken. Iemand, hij noemde geen namen, heeft de FPI gebruikt om massa's moslims de straat op te krijgen. Veel wijst in de richting van de familie Yudhoyono. Agus Yudhoyono, een zoon van de ex-president is tegenkandidaat van Ahok. Zijn vader heeft grootse plannen met hem. Als Ahok van het toneel verdwijnt heeft Agus een kans, niet alleen op het gouverneurschap maar wie weet later ook op het presidentschap.

Pitbulls

Het FPI is in dat soort gevallen een handig hulpmiddel, zegt Harsono: 'Zij worden vaak gebruikt als de pitbulls voor de machtigen die zelf hun handen niet vuil willen maken.' Diezelfde machtigen beschermen het FPI ook, zegt Harsono: 'Het FPI staat dicht bij de Ulama Raad, waarvan de leiders heel goede betrekkingen hebben in de allerhoogste kringen: in het parlement, in politieke partijen, bij de oligarchen, de business tycoons. Aanhangers van het FPI, en gebruikers van deze knokploeg, bevinden zich zelfs in de regering.'

Wie de FPI wil aanpakken moet dus heel goed weten waar hij aan begint. Harsono: 'Als Jokowi FPI wil ontmantelen loopt hij het risico dat hij zijn presidentschap verspeelt. De vraag is of hij daartoe bereid is. Of hij bereid is om net als twee eerdere presidenten te worden afgezet: Soekarno en 'Gus Dur' (Abdurrahman Wahid). Het zijn donkere tijden. Niemand weet hoe lang die zullen duren. 10 jaar? 15 jaar? 20 jaar? We weten het niet. Indonesië verwordt tot een land waarin religieuze minderheden worden gediscrimineerd.'

Proces over godslastering is testcase voor Indonesië

Vandaag begint in Jakarta het proces tegen Basuki Tjahaja Purnama, in de volksmond 'Ahok', gouverneur van Jakarta. Hij is een christen en etnisch chinees, een combinatie die het niet goed doet bij het fundamentalistische deel van de moslim-meerderheid in Indonesië. Het proces kan hem nu politiek uitschakelen.

Hij wordt beschuldigd van blasfemie. Wat heeft hij misdaan?

In een toespraak hekelde hij politieke tegenstanders die een vers uit de Koran gebruiken om moslims wijs te maken dat zij niet op een niet-moslim mogen stemmen. Een montage veranderde dit citaat, zodat het lijkt of Ahok zegt dat 'de Koran moslims wijsmaakt...' dat zij niet op een niet-moslim mogen stemmen. Dat wordt opgevat als een belediging van de Koran. Ahok wordt berecht, onder druk van protesten.

Wat is de straf die hem bedreigt?

Op blasfemie, of godslastering, staat vijf jaar gevangenisstraf. Als de rechters meer oor hebben voor massaprotesten dan voor feitelijk bewijs zal de gouverneur achter de tralies verdwijnen.

Wat betekent dit proces voor Indonesië?

Dit proces is een testcase. Als Ahok wordt veroordeeld wint de fundamentalistische moslimbeweging. Zij zal zich gesterkt voelen en harder gaan ageren voor islamisering van het land. Als Ahok wordt vrijgesproken is dat een overwinning voor de pluriforme krachten in de samenleving. Maar dat kan een pyrrusoverwinning zijn, want het momentum van de protesten zal nieuwe, misschien nog grotere protesten teweegbrengen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden