Knijpen, schelden of ter aarde storten

Ze heten Mark van Bommel of Theo Janssen en zijn provocateurs. Een ramp om tegen te voetballen, maar een zegen voor iedere ploeg. 'Even controleren of je neus echt gebroken is.'

Jan van Halst, tegenwoordig tv-analyticus en vroeger speler van onder meer FC Twente en Ajax, was zo'n type speler: een provocateur. 'Ik had wel van die trekjes, ja', geeft hij toe. Zelf noemt hij John de Wolf de intimiderendste verschijning tegen wie hij ooit speelde. 'Die lange haren, zijn woeste baard. De


avond ervoor lag je daar toch aan te denken.'


Voor De Wolf begon de wedstrijd vaak al voor het eerste fluitsignaal, in de spelerstunnel. Bij rondleidingen door de catacomben van De Kuip komt de wedstrijd van Feyenoord tegen FC Luzern (1992, 4-1) steevast ter sprake. 'Even controleren of je neus echt gebroken is', zei De Wolf tegen zijn tegenstander, die nietsvermoedend stond te wachten om het veld op te gaan. En hup, daar ging de hand van De Wolf naar het gezicht van de Zwitser. Niet om hem daadwerkelijk te blesseren, wel om te laten zien dat hij op de hoogte was van diens kwetsuur.


Zelf was Van Halst niet zo van het intimideren in de spelerstunnel. 'Sommigen probeerden het wel, maar dat was meer uit onmacht. Die naaiden de boel op, gingen hard roepen: 'Als ze vandaag bij mij in de buurt komen, dan gaan ze eraan!' Ik vond het mooi dat subtiel te doen. Dan vroeg ik in de spelerstunnel aan mijn tegenstander: 'Hoe is het thuis, alles goed met de kinderen?' En dan na het eerste fluitsignaal: bam erop!'


Volgens Van Halst is het eerste duel van levensbelang. 'Als je dat wint, heb je de eerste slag gewonnen. Het geeft geen garantie voor de rest van de wedstrijd, maar het is voor jezelf psychologisch prettig.'


Een van de beroemdste 'eerste duels' in het Nederlandse voetbal is dat tussen Hugo Hovenkamp en Roger van Gool, tijdens Nederland-België in 1977. In de krant had Van Gool zich daags voor de wedstrijd afgevraagd: 'Hugo Hovenkamp? Wie is dat eigenlijk?' Het gevolg laat zich raden: bij de eerste de beste mogelijkheid schopte Hovenkamp Van Gool zo hard als mogelijk de sintelbaan op. Terwijl de Belg kermde van de pijn, boog de AZ-verdediger zich over zijn tegenstander heen, keek hem diep in de ogen en stak vervolgens zijn hand uit: 'Aangenaam, Hovenkamp is de naam.'


De schrik zat er nadien goed in bij Van Gool. Naar verluidt informeerde hij zelfs jaren later, voor wedstrijden tussen de oud-internationals van België en Nederland, eerst of Hovenkamp ook meedeed, alvorens hij zijn voetbalschoenen uit de tas haalde.


Op iemands tenen gaan staan, in zijn kruis knijpen, kermend ter aarde storten: het behoort allemaal tot het arsenaal van de provocateur, maar niets is voor hem zo mooi als de tegenstander uit de wedstrijd praten. De grootste kans van slagen heeft hij met een opmerking over de moeder van zijn tegenstander. En als dat niet genoeg is, haalt hij zijn zus erbij. Succes verzekerd, zoals Marco Materazzi in 2006 liet zien in de WK-finale van Italië tegen Frankrijk: Zinédine Zidane deelde een kopstoot uit, kreeg rood, Frankrijk verloor.


Van Halst ging in zijn periode als voetballer vaak verbaal de strijd aan met De Wolf. 'Als we elkaar nu tegenkomen, kijken we elkaar aan en schieten we in de lach. 'O, o,o, wat hebben we toch een vreselijke dingen tegen elkaar gezegd hè', zeggen we dan.'


Niet alleen de tegenstander, ook de scheidsrechter moet worden bewerkt. Van Halst: 'Als je maar lang genoeg op hem inpraat, gaat-ie vanzelf twijfelen. Ik denk dat het helpt.'


In dat licht moeten we ook de mededeling van Mark van Bommel zien. Hij kondigde na zijn zoveelste gele kaart aan dat hij voortaan wat vaker de kleedkamer van de scheidsrechter gaat opzoeken in de rust. Niet om hem te beïnvloeden, wel om wat situaties 'te bespreken'.


Maar de scheidslijn is dun. Van Halst: 'Als je te opzichtig provoceert, werkt het tegen je. Ook dit moet je subtiel doen. In het voorbijgaan vragen: 'Zeg, die penalty, was dat er nou echt eentje?' De scheidsrechter is ook maar eens mens hè.'


Volgens Van Halst heeft het Nederlands elftal de meest heroïsche overwinning uit de geschiedenis te danken aan provocaties. Op het EK van 1988 bleven de Oranje-spelers tijdens Nederland-Duitsland zo lang inpraten op de Roemeense scheidsrechter Ioan Igna dat hij voor een schwalbe van Marco van Basten een strafschop toekende. Jaren later gaf Igna toe dat hij het fout had gezien. Hij was geïntimideerd.


Dan is er ook nog het spel na de wedstrijd. Als de provocateur wordt aangesproken op zijn gedrag, zoekt hij bij voorkeur de schuld niet bij zichzelf, maar bij de journalisten. Toen Van Bommel onlangs werd gevraagd naar zijn zevende gele kaart van dit seizoen, introduceerde hij de term 'zeurpietenjournalistiek'. Van Halst: 'Je gelooft als voetballer altijd in je eigen waarheid.'


Jammer, vindt hij. 'Van Bommel is een extreme winnaar, maar soms moet je ook kunnen incasseren. Gewoon zeggen: 'Ik heb te veel gele kaarten gehaald. Sorry supporters, ik krijg dat er niet uit.''


In zijn algemeenheid mogen we volgens Van Halst best wat meer waardering opbrengen voor de provocateur. 'Het zijn spelers die voorop gaan in de strijd, altijd het vuile werk opknappen en nooit hun medespelers laten vallen. De term 'provocateur' heeft een negatieve lading, maar dat is niet terecht. Het is een zegen om zo'n type in je elftal te hebben, maar een ramp om ertegen te spelen.'


Provoceren doe je zo...

In de spelerstunnel van Anfield Road, het stadion van Liverpool, hangt een bordje met de tekst: 'This is Anfield.' Het moet tegenstanders angst inboezemen, maar toen de kleine club Wimbledon er eens op bezoek was, besloot aanvoerder en aartsprovocateur Vinnie Jones het bordje met een viltstift te bewerken. Achter 'This is Anfield' stond nu de tekst: 'So what?' Liverpool-Wimbledon: 0-1.


en niet zo...

Een provocateur zoekt de grens op. Dat hoort bij het spel. Maar soms gaat hij er overheen. Dat is het risico van het vak. Het overkwam de Chileense jeugdspeler Bryan Carrasco. Die pakte tijdens de wedstrijd tegen Brazilië onder de 20 jaar de arm van zijn tegenstander vast en sloeg zichzelf daarmee. Helaas voor hem werd zijn actie haarfijn vastgelegd door de camera.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden