Knellende bloedband

Toneel moet iets raken 'dat met ons leven te maken heeft'. Augustus: Oklahoma van Tracy Letts is zo'n verhaal. Een familiedrama dat alle relaties op scherp zet.

'Hij is geen theoreticus achter een bureau, dat merk je meteen. Hij denkt vanuit rollen, vanuit spelers. Ieder personage is belangrijk, goed uitgewerkt. Tracy Letts was acteur bij het Steppenwolf Theatre, toen ie al vrij snel bleek te kunnen schrijven. Zijn Augustus: Oklahoma is denk ik het beste stuk dat ik gelezen heb sinds Angels in America.'


Regisseur Antoine Uitdehaag zit in een kleedkamer van theater De Lampegiet, waar het een komen en gaan is van gehaaste acteurs. Hij maakt even een gebaar: sorry, mensen, ik ben in gesprek. Het is een paar dagen voor de eerste try-out. Zometeen gaan de repetities verder. Van Augustus: Oklahoma dus, inmiddels een hit van gelauwerd (Pulitzer Prize) auteur Tracy Letts (1965). Uitdehaag regisseert bij De Utrechtse Spelen, stadsgezelschap van artistiek directeur Jos Thie, zonder vaste spelerskern. Voor het familie-epos Augustus: Oklahoma is een grote cast van dertien acteurs uitgenodigd.


August: Osage County heet het origineel, en het is geïnspireerd op de geschiedenis van Letts' grootouders van moeders zijde, een uitgebreide familie in een gehucht in Oklahoma. 'Emotioneel, maar aan de andere kant ook een spannend verhaal, dat je wilt volgen. En dat geestig is. Filmisch in de manier waarop het onder de huid kruipt, maar tegelijkertijd zijn het heel theatrale scènes met mooie rollen: je kunt lang naar iemand kijken.'


'Ik heb de laatste jaren in Duitsland ook vrij veel nieuw repertoire gedaan, maar ik dacht bij dit stuk: dat zou ik wel héél graag willen doen. En toen, zo ging het letterlijk, belde Jos me op.'


Jos Thie en Antoine Uitdehaag leidden van 1984 tot 1991 het RO Theater in Rotterdam. 'Daarna zijn we onze eigen weg gegaan', zegt hij. Uitdehaag richtte zich op Duitsland en deed er de afgelopen twintig jaar meer dan in Nederland - nog voor regisseurs als Johan Simons en Ivo van Hove er begonnen. 'Ik werd een keer gevraagd, en van het een kwam het ander', zegt hij. 'Gaandeweg werd het interessanter, de Münchner Kammerspiele, Berlijn, het Volkstheater in Wenen.' Met tussenpozen keerde hij terug, vaak naar Den Haag, het Nationale Toneel.


En dan belt opeens Thie. 'Hij vond het typisch een stuk voor mij. Andere mensen hadden me ook getipt. Het staat in een realistische traditie, daar houd ik van. Ik houd van stukken die meer zijn dan Kunst met een grote K. Ik wil graag ook dat toneel - en daar kwam misschien net de vergelijking met film vandaan - iets raakt dat met ons leven te maken heeft.'


Augustus: Oklahoma is zo'n verhaal. Op een dag is de pater familias van een gezin met drie dochters verdwenen. De dochters wonen allang ver van het grote ouderlijk huis, waar de moeder nu in haar eentje zit. Voor het leven van pa wordt gevreesd, en de kinderen komen nu toch maar terug naar Oklahoma, met aanhang. 'En dan zie je in een stroom van emoties de ellende van vroeger naar boven komen. En je ziet ook hoe huidige relaties op scherp worden gezet. En hoe het de volgende generatie weer beïnvloedt.'


'Klassiek, ja. De onontkoombaarheid van bloedbanden. Of je nu wilt of niet, je bent kind van je ouders, en genen en opvoeding spelen een grote rol. We vechten er allemaal mee, bewuster of onbewuster.'


'Tijdens de repetities kwamen heel persoonlijke gesprekken los. De moeder uit het stuk (actrice Ria Eimers) is soms verschrikkelijk. Maar aspecten van haar - hoe dwingend iemand kan zijn, hoezeer iemand een voorkeur zou hebben voor één enkel kind, en hoe dat de anderen frustreert - herkende iedereen.'


'Daar komt voor mij bij, dat mijn eigen moeder overleed. Als ik de afgelopen weken thuis was met m'n broers en zussen, had ik het gevoel dat de repetitie doorging. Terwijl ik, omgekeerd, hier in een soort merkwaardige thuissituatie zat. Dat kwam dicht bij elkaar. Maar het bevestigde ons aller gevoel dat het verdomd dicht op de realiteit geschreven is. Op een persoonlijke manier is het heel universeel, dit stuk.'


Lang is het ook, de voorstelling duurt ruim vier uur; hetgeen overigens tegenwoordig niet uitzonderlijk is. Uitdehaag: 'De plot neemt je mee, de plot houdt je bij de les. Er gebeurt van alles. Je wordt meegezogen door het stuk heen, je wilt weten hoe het afloopt - dat is de soap-kant. Maar het zoomt steeds zó in op een persoonlijke situatie, dat eigenlijk dat hele verhaal óók vervolgens weer de kapstok is voor veel persoonlijke momenten. Dan vergeet je bijna de grote lijn, en ben je bezig met het moment tussen twee mensen - of met je eigen emotie, of je eigen associatie daarmee.'


Intussen loopt het werk in Duitsland door. 'Een enscenering van Ritter Dene Voss die ik daar gemaakt heb van Thomas Bernhard. Goed ontvangen, best gelukt. Maar als ik eerlijk ben, ligt mijn hart meer bij een stuk als dat van Letts. Dat is wel een goed voorbeeld: Bernhard is een interessante theaterauteur, maar hij staat heel ver van me af. Als ik hem ensceneer, is dat een rationele excercitie. Letts' werk ligt, qua voelen en denken, qua manier van formuleren, met die combinatie van humor en directheid, veel dichter bij mijn eigen manier van denken en praten en reageren. Daar moet je dan vervolgens wel een voorstelling van maken - dan komt er ambacht bij kijken - maar het is iets dat dierbaar en dichtbij voelt.'


Gelauwerd auteur Tracy Letts

Tracy Letts is geboren in Tulsa in de Amerikaanse staat Oklahoma op 4 juli 1965. Als jonge volwassene verhuist hij naar Dallas, waar hij allerlei baanjes heeft in de horeca en telemarketing en voorzichtig begint met acteren. In Chicago wordt hij aangenomen bij het Steppenwolf theater, waar hij nog steeds werkt. Hij is bovendien een van de oprichters van het Bang Bang Spontaneous Theatre, samen met onder anderen Greg Kotis (van de ook in Nederland succesvolle musical Urinetown) en Michael Shannon (speelde een veelgeprezen bijrol in de film Revolutionary Road). In 1991 schrijft Letts het toneelstuk Killer Joe, dat inmiddels is opgevoerd in vijftien landen. August: Osage County ging in 2007 in première in Chicago, en stond vervolgens circa 2 jaar met veel succes op Broadway. Het stuk leverde Letts een Tony Award op en in 2008 de prestigieuze Pulitzer Prize.


Augustus: Oklahoma, première zondag in de Stadsschouwburg Utrecht. Daar t/m 21 mei; deutrechtsespelen.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden