Klutser van culturen

Puz/zle van Sidi Larbi Cherkaoui ging in première in een verlaten steengroeve in Avignon. Nu wordt het opgevoerd in Den Bosch, gewoon in het theater. 'Minder magistraal, maar ook zuiverder.'

Als na bijna twee uur de krioelende, kronkelende, zwiepende lijven tot staan komen, de stemmen van de zangers verstommen en alle lichten doven, is de stilte indrukwekkend. Ineens worden de duizenden sterren zichtbaar, die al de hele avond boven onze hoofden moeten hebben gepinkeld. Als een laatste vondst van de decorbouwers.


De carrière de Boulbon is een verlaten steengroeve, een kilometer of twintig buiten Avignon, met hoge rotswanden waar hier en daar wat struikgewas op groeit. In de wijde omtrek woont niemand. Het laatste stuk van de route erheen is een stoffig steenpad. Een fantastische plek om theater te presenteren, maar ook een valkuil: een voorstelling kan er met evenveel gemak worden opgetild als verpletterd.


'Vijf dagen voor de première regende het onophoudelijk', zal Sidi Larbi Cherkaoui (36) later vertellen. 'De dansers gleden uit, plakten vast aan de vloer, moesten in de modder dansen. Het is niet de meest comfortabele plek. Tegelijk kun je er de mooiste ontmoetingen hebben. Vorige week danste ik een avond zelf mee. Tijdens de solo zweefde een grote libelle over het podium. Zo werd de solo een duet. Dat was zo'n fijn moment.'


Cherkaoui komt al jaren op het Festival van Avignon. Tien jaar geleden danste hij er een solo van Wim Vandekeybus, later trad hij op met Toneelhuis Antwerpen en Ballets C dela B van Alain Platel. Hij was het die de directie vroeg of zijn volgende productie in Avignon in première kon gaan. Hij koos zelf de plaats.


De invloed is onmiskenbaar. Het decor bestaat uit meer dan manshoge, grijzige platen, die ogen als blokken steen, maar met groot gemak kunnen worden gebruikt als bouwelementen. De dansers stapelen ze, gebruiken ze als trap of dominostenen, bouwen er een tempel mee, een springplank of piëdestal voor een standbeeld.


Er zijn ook kleinere stenen, handzaam als klinkers. De dansers laten ze rollen over het podium, dreigen ermee naar het publiek, stenigen een ongelukkige die in een kuil is beland.


'Toen ik de locatie ging bekijken, zag ik overal die losse stenen liggen', vertelt Cherkaoui een dag later in zijn hotel aan de rand van de binnenstad van Avignon. 'Dat deed me denken aan het werk van Sisyphus, een mooie metafoor voor het leven. Die stenen komen uit de rotswand. Ze zijn in allerlei nieuwe combinaties te gebruiken; je kunt ermee bouwen, jezelf beschermen, afbakenen, gevangen houden. Maar je krijgt de stenen nooit terug op de plek waar ze vandaan komen.'


Waarmee een kern van het kunstenaarschap van Cherkaoui in beeld komt. Hij is een alchimistisch choreograaf, een hutseklutser voor wie het mengen van ingrediënten het hoogste goed is. Puurheid bestaat niet, vindt hij. Alles is mengvorm, een combinatie van elementen. En voor alles bestaat een optimaal moment.


Het duidelijkst komt dat tot uiting in zijn muziekkeuze. In Puz/zle- deze week ook te zien op Theaterfestival Boulevard in Den Bosch - figureert de dramatische christen-Libanese zangeres Fadia Tomb El-Hage naast de zacht brommende zeskoppige mannenzanggroep A Filetta, die polyfone Corsicaanse muziek vertolkt. Dan is er nog de Japanse fluitspeler Kazunari Abe en een elektronisch soundscape van de Poolse Olga Wojciechowska. Dat alles vindt elkaar als in een omgekeerde toren van Babel.


'Culturen ontstaan uit ontmoetingen', zegt Cherkaoui. 'Dat kunnen oorlogen zijn, of vreedzame uitwisselingen. Ik geloof daarin. Zoals Vlaanderen een combinatie is van Spaans katholicisme met een Nederlandse moeder. De muzikanten vertrouwen elkaar, ze vertrouwen mij. Er is respect, daardoor kunnen ze zo genereus zijn.' We are sharing, zegt hij, zoals hij vaker vanuit het Vlaams naar het Engels zal overspringen.


Ook in de dans komt die metamorfose terug, die zowel door evolutie als door kopiëren in gang lijkt te worden gezet. De dansers beginnen als amorfe wezens die Cherkaoui als mieren omschrijft, worden dan motten die de kleur van hun omgeving weerspiegelen. Daarna veranderen ze in standbeelden, die de geschiedenis herschrijven door elkaar in de gewenste vorm te kloppen. Om te eindigen als taggers, die zichzelf met hun spuitbussen een uitweg tekenen. 'De echte helden van onze tijd', vindt Cherkaoui. 'Die doen het niet voor geld. Ze laten hun afdruk achter, als een hond. Ze spuiten op het gesteente van hun voorouders.'


Ook de titel moet die opdeling weerspiegelen. 'Het gaat bij mij altijd om combinaties. Alles is op te splitsen. De l en de / uit Puz/zle trekken naar elkaar toe, alsof een symbool en een letter hetzelfde kunnen zijn. Het zet je hersens op gang.'


Veertien jaar geleden betoverde de jonge danser Sidi Larbi Cherkaoui het publiek met Iets op Bach, een solo van Alain Platel. Op slag was zijn naam gevestigd. Cherkaoui was een atypische danser: overdag student, 's avonds variétédanser op tv. En hij was leergierig: hij ontdekte de geometrische dans van William Forsythe, zag de muzikale verkenningen van Anne Teresa De Keersmaeker, ervoer hoe Pina Bausch en Platel sociale kwesties naar de dansvloer haalden. Bij het Toneelhuis Antwerpen deed hij weer andere theaterkennis op. Zijn parcours voerde hem verder, naar Japanse kalligrafen en de Shaolintempel in China, waar hij een paar maanden ingekwartierd was.


'De vorige generatie had grote moeite de traditie een plaats te geven', zegt hij. 'Ik denk dan: let it go, people. Zo wil ik het niet. Ik wil zo veel mogelijk begrijpen en accepteren. Er is al genoeg haat. In moderne dans kun je samenbrengen wat elders gescheiden is. To learn how to love - daar gaat het voor mij om.'


Hij is het kind van een Marokkaanse vader en een Belgische moeder, dus ook een mengeling van culturen. Cherkaoui gelooft dat opvoeding alles bepaalt. 'We zijn veel sterker geconditioneerd dan we onszelf wijs maken', zegt hij.


Hij vertelt hoe zijn moeder hem als jongetje naar de Antwerpse kathedraal bracht, waar ze hem Rubens liet zien, die de gekruisigde Jezus had geschilderd. 'Ik was 5, de zon scheen, ik hou van mijn moeder die me net een ijsje had gegeven. En ik zei tegen haar: ja, dat is mooi. Door dergelijke momenten wordt je esthetiek bepaald. Zo ga je een mannelijk lichaam dat gekwetst is en lijdt, mooi vinden. Vijfentwintig jaar later ging ik met monniken uit de Shaolintempel, die vrienden van me zijn geworden, naar de kathedraal om hen hetzelfde schilderij te laten zien. Zij vonden het vreselijk. Dit is zo'n negatieve plek, zeiden ze: ik voel de dood.'


Met zijn vader heeft hij een veel minder goede band. 'Hij viel altijd de zwakkere aan: mijn moeder, of anders mij. Dat heeft me gevormd. Ik heb er een sterk ontwikkeld rechtvaardigheidsgevoel aan overgehouden. Al besef ik dat je je ook moet kunnen verdedigen. Zeker als je een half-Marokkaanse homoseksueel bent. Ik word zo vaak geconfronteerd met mensen die zich in moreel opzicht beter voelen.'


Cherkaoui spreekt en schrijft Arabisch, maar is geen moslim. Wel heeft hij sinds kort de aandrang zijn voorstellingen ook in Marokko te brengen. 'De schaamte rond de lichaamscultuur zou ik daar kunnen helpen overwinnen. Mensen luisteren naar me, alleen al omdat ik kunstenaar ben. Ik zou voor Marokko iets willen betekenen.'


Maar eerst moet Puz/zle van de steengroeve naar het theater worden omgezet. 'Verzet was zinloos, met deze ruimte kun je alleen meebewegen. Scènes zullen in de schouwburg minder magistraal zijn, maar vaak ook zuiverder. De voorstelling zal dichter worden, dansers en muzikanten zullen elkaar meer naderen.'


Corsicaanse samenzang

De muzikale traditie van het Franse eiland Corsica is lang veronachtzaamd. Pas in de jaren zeventig, toen het verlangen naar autonomie groeide, werd de meerstemmige samenzang herontdekt. Die polyfonie, verwant aan de zangkunst van buureiland Sardinië, is nu belangrijk voor de identiteit van het eiland. A Filleta - het koor van zes brommende en hummende mannen dat in de voorstelling van Sidi Larbi Cherkaoui meedoet - is de bekendste polyfone zanggroep. De groep werd opgericht in 1978 en houdt de muziek levend door veel met artiesten uit andere culturen samen te werken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden