Kloppenburgs megasculptuur met vernietiging bedreigd

Wegens brandgevaar werd het atelier van kunstenaar Jacobus Kloppenburg in 1997 ontruimd. Nu zit de stad Amsterdam met dertien containers in haar maag....

In de Amsterdamse haven staat een groepje mensen kleumend te wachten tot de oranje containers worden geopend. Het is 19 november 2001. Onder hen bevinden zich de advocaat van de gemeente Amsterdam en twee experts van het Instituut Collectie Nederland (ICN). Jacobus Kloppenburg wordt vertegenwoordigd door kunstenaar Waldo Bien.

Eén voor één worden de deuren geopend, en zwijgend aanschouwen de aanwezigen de onafzienbare chaos. Planken, takken, huisraad, autodeuren, waardevol en waardeloos liggen onontwarbare door elkaar. Als bij het openen van de twaalfde container (de dertiende is verdwenen) een stapel pasteltekeningen met ritmische tekens zichtbaar wordt kan de expert van het ICN zich niet beheersen. 'Waarom heeft u deze er niet uitgehaald?', vraagt hij.

Met deze pasteltekeningen, die hij in 1985 voor het eerst in museum Fodor in Amsterdam exposeerde, werd Kloppenburg (1930) bekend. Ze maken deel uit van zijn oeuvre, 'het Archief van de Toekomst', dat zich bevond in het atelier aan de Lauriergracht in Amsterdam toen daar op 14 oktober 1997 een slopersbedrijf op de stoep stond. Op verzoek van de huiseigenaar werd de brandveiligheid van het pand onderzocht. Ze werd onvoldoende bevonden.

De rechter had de gemeente verplicht om zorgvuldig te ontruimen. 'Zonder een zorgvuldig en deskundig transport moet gevreesd worden voor onherstelbare schade, voor vernietiging van het Archief', schreef ook directeur Van der Grinten van Museum Moyland in Duitsland vlak voor de ontruiming. 'Het gaat om een samenhangend kunstwerk van grote kunsthistorische waarde.' Zijn pleidooi zou vergeefs blijken.

Dat de ontruimers niet direct zagen dat hier een samenhangend kunstwerk betrof, is niet zo verwonderlijk. Het atelier van Kloppenburg fungeerde eigenlijk als pakhuis, gevonden voorwerpen lagen zo hoog opgetast dat er nauwelijks ruimte was om er doorheen te lopen. Dertig jaar lang verzamelde Kloppenburg industrïeel vervaardigde voorwerpen en natuurlijke materialen. Het gaat Kloppenburg om de ervaring die zij oproepen. 'Al deze dingen dragen de sporen van hun verleden. Je moet proberen te luisteren naar wat ze te zeggen hebben', aldus de kunstenaar.

Zijn collega en vriend Waldo Bien treedt op als schatbewaarder en woordvoerder. Hij omschrijft deze verzameling als het 'Archief van de Toekomst, een verzameling cultuurgoederen die eens onze nazaten een schokkend inzicht zullen geven in de kunst van de twintigste eeuw.'

Onbedoeld heeft de gemeente zich door de ontruiming de vraag gesteld, wie bepaalt wat kunst is. Sinds Marcel Duchamp aan het begin van de twintigste eeuw een fietswiel van zijn handtekening voorzag, is dat een heikele oefening geworden. In het geval van Kloppenburgs oeuvre durft niemand een uitspraak te doen. Iedereen is bang dat het hem geld gaat kosten.

Kloppenburgs 'archief' is een megasculptuur, dat door buitenlandse kenners wel is vergeleken met Kurt Schwitters' Merzbau. Het Stedelijk Museum in Amsterdam heeft een aantal pasteltekeningen van hem.

Het Archief van de Toekomst geldt als zijn levenswerk. 'Een uiterst zorgvuldig samengesteld geheel', zo omschrijft Waldo Bien het werk dat Kloppenburg in zijn pakhuis had verzameld. Het museum Moyland was geïnteresseerd om het Archief over te nemen, maar directeur Van der Grinten kon het transport niet tijdig regelen. Op 10 oktober 1997 vroeg hij enkele weken uitstel, maar de gemeente zette de ontruiming door.

Toen Van der Grinten de rekening kreeg gepresenteerd, haakte hij af, en sindsdien zit de gemeente met het Archief in zijn maag. Kloppenburg heeft niets meer, geen atelier, en al helemaal geen geld om de opslagkosten te betalen. Zelfs als hij een ander atelier had, zou de gemeente hem zijn bezittingen niet teruggeven vanwege brandgevaar.

'Schandalig zoals er zo met kunstenaars wordt omgegaan', zegt Bien. Volgens hem moet de gemeente consequenties trekken uit de 'vernietiging van het archief'. Maar dat ligt lastig, want niemand weet precies wat er zich in die twaalf resterende containers bevindt.

Toen de gemeente de rijksinstelling Instituut Collectie Nederland om advies vroeg, kreeg ze de boodschap dat twee kunstarcheologen jaren werk zouden hebben om het Archief in zijn oorspronkelijke staat terug te brengen. 'Daarmee is tussen de 325 duizend en 435 duizend euro gemoeid', constateerden de rapporteurs van het ICN.

De zaak zit muurvast. 'Of het hier een kunstwerk betreft of een oeuvre van enig nationaal of internationaal belang kunnen wij in de huidige situatie niet bepalen', schreef Rik Vos, directeur van het ICN begin dit jaar aan de gemeente. Het ICN stelde voor dat Bien het Archief onder zijn hoede zou moeten nemen en Kloppenburg een kunstwerk maakt als tegenprestatie voor de gemaakte kosten. Anders wordt het Archief vernietigd. Kloppenburg ging hier niet op in en liet 11 april via zijn advocaat weten dat hij de gemeente aansprakelijk stelt voor de geleden schade. De rechter moet straks kiezen: schadevergoeding of vernietiging.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden