'Klonen biedt ouders meer keus'

De bezorgdheid over plannen voor het klonen van menselijke embryo's komt voort uit een beperkte opvatting van wat we eigenlijk zijn, meent de Amerikaanse filosoof Gregory Pence....

Een mens klonen? De Amerikaanse vruchtbaarheids-specialist Panayiotis Zavos en zijn Italiaanse collega Severino Antinori lokten een orkaan van protesten uit toen zij vorige week aankondigden dat zij nog dit jaar willen beginnen kinderloze echtparen op die manier aan nageslacht te helpen.

Zavos en Antinori kregen een stroom van kritiek over zich heen, van principiële tegenstanders die hen ervan betichten dat ze God willen spelen, maar ook van andere specialisten, die zeggen dat het nog veel te vroeg is om die weg in te slaan.

Veel mensen vinden dat het ethisch sowieso verkeerd is mensen te klonen. Het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden besloot vorige week een verbod af te kondigen op klonen van menselijke embryo's, ook als het om medisch onderzoek gaat.

Gregory Pence is hoogleraar filosofie aan de Universiteit van Alabama en schrijver van het boek Who's afraid of human cloning? 'Een dom besluit', noemt hij de recente beslissing van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden een verbod af te kondigen op het klonen van menselijke embryo's, ook voor medische doeleinden. 'Het Huis is door de knieën gegaan voor een religieuze minderheid die fel tegen klonen is. Het is hetzelfde als bloedtransfusies verbieden omdat de Jehova's Getuigen daartegen zijn.

'Het vreemde is dat deze wet niet alleen verbiedt een embryo te klonen, maar ook een gekloond embryo te ontvangen. Dat betekent dat een vrouw die een gekloond embryo laat implanteren, strafbaar is. Dat gaat wel erg ver.

'Ik vraag me bovendien af of het het importverbod voor medicijnen die uit onderzoek met gekloonde embryo's voortkomen, veel zal uithalen. Patiënten kunnen nog steeds naar het buitenland gaan en daar medicijnen krijgen.

'Het is ook nog de vraag of de Senaat akkoord zal gaan met het verbod. Maar zelfs als dat wel gebeurt, is het twijfelachtig of het Congres het recht heeft mensen voor te schrijven welke vormen van voortplanting geoorloofd zijn en welke niet. Dat druist in tegen het vonnis waarin het Hooggerechtshof het recht op abortus vastlegde. In dat vonnis bepaalde het Hof dat een vrouw het recht heeft zelf te beschikken over de ongeboren vrucht'.

- Zijn we te bang voor klonen?

'Het woord alleen al roept hysterische reacties op. Verder speelt in Europa ook een zeker anti-Amerikanisme mee. Vorig jaar was ik op een conferentie in Portugal en toen ik daar liet weten dat ik niet tegen klonen was, brak de hel los.

'Ik denk dat veel mensen bezorgd zijn omdat ze een beperkte opvatting hebben van wat wij eigenlijk zijn. In de jaren zeventig werd de oorzaak van allerlei ziekten in het milieu gezocht, bij DDT en andere kankerverwekkende stoffen. Nu is het naar de andere kant doorgeslagen. Nu wordt alles genetisch verklaard en heeft men de neiging ziekten meteen toe te schrijven aan genetische defecten.

'De mensen zijn geneigd te geloven dat we eigenlijk niet meer dan onze genen zijn: our genes are us. Daardoor hebben ze het idee dat je een kopie van een mens krijgt als je zijn genen reproduceert.

'Ook theologen redeneren vaak op die manier als ze het hebben over de morele verwerpelijkheid van het klonen van mensen. Zij beschouwen het als een ontheiliging van de ziel, terwijl dat natuurlijk onzin is. De ziel is immaterieel en bestaat niet uit genen. Dus je kunt hem ook niet klonen.

'Bovendien, de natuur brengt ook voortdurend klonen voort: eeneiige tweelingen. Maar ook al hebben die hetzelfde genetische materiaal, ze groeien toch tot heel verschillende mensen uit. De invloed van de omgeving wordt onderschat. Filosofisch gesproken is een gekloond kind eigenlijk niet meer dan de verlaten helft van een tweeling.'

- Kortom, in uw ogen is er eigenlijk geen bezwaar tegen het klonen van mensen?

'Nee, ik denk dat een heleboel ouders die geen kinderen kunnen krijgen, erbij gebaat zullen zijn. Ik heb er geen principiële bezwaren tegen, maar om praktische redenen ben ik er voorlopig wel tegen. Het is nog te vroeg om te beginnen met het klonen voor de voortplanting. Er is te veel risico dat gekloonde kinderen met allerlei afwijkingen zullen worden geboren. Daarom is eerst nog veel onderzoek nodig. Het verdrietige is dat het besluit van het Congres dat onderzoek juist moeilijker maakt.'

- Toch blijken de meeste mensen in de Verenigde Staten en in Europa tegen het klonen van mensen te zijn. Waar komt die weerzin vandaan?

'Ik dacht altijd dat het de religie was, maar ik krijg meer en meer het gevoel dat die bezorgdheid wordt veroorzaakt door films als Jurassic Park en The Boys from Brazil. Daaraan houden de mensen het gevoel over dat er iets heel griezeligs zit aan klonen.'

- Kennelijk appelleren die films toch aan een diep gevoel van angst?

'Ja, het is een angstgevoel dat ook terug te vinden is in de oudste verhalen van de mensheid, zoals het verhaal van de zondvloed of van de verdrijving uit het paradijs. Of neem de Toren van Babel. Het verbindende idee in al die verhalen is dat de mens heeft geprobeerd te ver te reiken en van de boom van de kennis van goed en kwaad heeft willen proeven. De boodschap is dat de mens niet overmoedig mag zijn.'

- Bent u niet bang dat door al dat gesleutel, door dat kunstmatige ingrijpen in de natuur, de natuurlijke band tussen ouder en kind verloren gaat? In Californië is nu een conflict tussen een draagmoeder die een tweeling verwacht, en de ouders in spe. Die ouders zeiden dat ze geen tweeling hebben besteld en eisten dat zij een van de vruchten laat weghalen. Dat is toch wel zorgwekkend?

'Natuurlijk, maar we moeten niet vergeten dat vroeger ook iets zakelijks zat aan de manier waarop naar kinderen werd gekeken. Mijn voorouders waren immigranten die zich vestigden als boeren. Zij hadden allemaal grote gezinnen, met wel elf of twaalf kinderen. Die kinderen werden toen beschouwd als toekomstige hulpjes op het land. In zekere zin waren het productiemiddelen, maar dat wil niet zeggen dat ze hun ouders niet dierbaar waren.

'De pers heeft sterk de neiging ouders in een te slecht licht te zien, alsof ze allemaal perfecte kinderen willen hebben en alsof ze alle baby's die een afwijking hebben meteen zouden willen laten weghalen. Maar dat is helemaal niet waar. Het komt heel veel voor dat ouders na een vruchtwateronderzoek te horen krijgen dat de vrucht een afwijking heeft, soms zelfs een ernstige, en dat ze toch besluiten de baby geboren te laten worden.

'Toen Louise Brown, de eerste reageerbuisbaby, werd geboren, ontstond ook zo'n tumult. Allerlei deskundigen voorspelden dat het helemaal de verkeerde kant op zou gaan met de mensheid. Vooral Leon Kass, een filosoof van de Universiteit van Chicago, die door president Bush is benoemd als voorzitter van een commissie die advies moet uitbrengen over de ethische kanten van stamcelonderzoek en klonen, was fel tegen. Maar de techniek is nu algemeen aanvaard, niemand praat er meer over. Intussen zijn in de Verenigde Staten alleen al ruim 70 duizend reageerbuisbaby's geboren en vaak zijn het de meest gewenste kinderen.'

- Het gevaar is natuurlijk dat we ons met het klonen van mensen op een hellend vlak begeven. Eerst doen we het om kinderloze echtparen te helpen, dan om te voorkomen dat ouders ongeneeslijke ziekten doorgeven. Zullen we niet onvermijdelijk op het punt belanden dat het eugenese wordt: zorgen dat alle foutjes worden weggedokterd, zodat een kind het best mogelijke genetische materiaal meekrijgt?

'Dat is heel goed denkbaar. Maar ouders sturen hun kinderen nu ook naar zomerkampen, pianoles, goede scholen. Op allerlei manieren proberen ze hun kinderen voortdurend een voorsprong te geven. Dus waarom zouden ze dat niet mogen doen met het genetisch materiaal?'

- Maar het selecteren van het genetisch materiaal van je kind gaat toch wel wat verder dan het uitzoeken van een goede school.

'Natuurlijk gaat dat verder. Nu is er een ongelijkheid die vooral door het milieu wordt bepaald, maar klonen zal de genetische ongelijkheid versterken. Die genetische eigenschappen worden dan bovendien nog doorgegeven aan het nageslacht, zodat je een hele dynastie krijgt met bepaalde genetische trekken, zoals muzikaliteit of gevoel voor wiskunde.

'Daar zit natuurlijk iets oneerlijks in, maar het is de gebruikelijke afweging. Vrijheid leidt vaak tot meer ongelijkheid. Maar dat is nog geen reden de mensen die vrijheid te ontzeggen.

- Het gevaar is dan dat er twee genetische klassen gaan ontstaan: het genetisch gemanipuleerde kroost van rijke mensen, en het onfortuinlijke nageslacht van de mensen die zich dergelijke kostbare ingrepen niet kunnen veroorloven.

'In de Verenigde Staten misschien wel. Maar in landen als Nederland, waar de gezondheidszorg anders is geregeld, hoeft dat niet te gebeuren. Waarschijnlijk zouden dergelijke technieken daar voor iedereen beschikbaar worden gesteld.

'Maar ook hier in de VS heeft het voordelen. Mensen die hier een ernstige genetische afwijking hebben, kunnen zich bijna niet verzekeren. Dat betekent dat hun nageslacht in feite voor altijd tot armoede is veroordeeld. Op deze manier krijgen ze een uitweg.'

- Toch is de angst voor eugenese wel begrijpelijk, gezien het verleden.

'Ja, in Duitsland valt over dit onderwerp niet te praten, wegens die vreselijke erfenis van de historie, van wat de nazi's hebben gedaan. Maar iedereen vergeet dat eugenese destijds neerkwam op dwang, op het afnemen van het recht op keuze. Bijvoorbeeld dat bepaalde vrouwen gedwongen werden zich te laten steriliseren. Maar nu is het andersom: klonen geeft de mensen juist meer keuzemogelijkheden.

'Tegenstanders van klonen en genetische manipulatie zwaaien altijd met het schrikbeeld van de Brave New World. Die roman draait er echter juist om dat de mensen in hun gedrag worden beknot. Het is een pleidooi voor de vrijheid van keuze.'

- Uw tegenpool, Leon Kass, vindt dat klonen juist een vorm van 'despotisme' is over de toekomstige generaties, omdat de ouders het genetisch profiel van hun nageslacht bepalen.

'Ik begrijp niet waarom Kass zo bang is voor wat de ouders kiezen. Waarom zouden we bang moeten zijn hun vrijheid van keuze te geven?'

- Zijn redenering is dat klonen de keuzevrijheid van het kind juist beperkt. Hij waarschuwt dat ouders op basis van het genetisch materiaal misschien verwachtingen van hun kind zullen hebben waaraan het niet kan voldoen.

'Ach, dat soort ideeën gaan met de tijd wel weg. Op den duur zullen de mensen wel leren dat een kloon niet een kopie van henzelf is, maar dat er andere factoren meespelen. Als iemand zijn vader kloont, krijgt hij echt zijn vader niet terug als zoon. Zijn vader leefde in een heel andere tijd, in een heel ander milieu en kreeg een heel andere opvoeding.'

- Hoe reageren de mensen eigenlijk op uw toch wat dwarse opvattingen?

'Sommigen worden kwaad, maar anderen blijken soms toch bereid te luisteren. Klonen is een soort rorschachtest: de mensen projecteren er allemaal gevoelens in die zij zelf hebben, bijvoorbeeld over het moederschap of over de wetenschap. Het is jammer dat er eigenlijk nauwelijks een debat is geweest sinds de geboorte van de eerste reageerbuisbaby. Die kwam opeens ter wereld, zonder dat er een discussie aan vooraf was gegaan, en omdat het een gezonde baby was, is dat debat er eigenlijk nooit gekomen. We hebben nooit de kans gehad ons denken te laten rijpen.

'Nu willen Zavos en Antanori binnenkort de eerste mens gaan klonen, maar ik vraag me af of ze de expertise hebben om dat te doen. Als zij doorgaan en het eerste gekloonde kind blijkt allerlei afwijkingen te hebben, krijg je een enorme weerslag. Dan is het voorlopig gedaan met het klonen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden