Interview Klokkenluiders Universiteit Leiden

Klokkenluiders bij Universiteit Leiden: ‘We wilden niet verder in een besmette wetenschap’

De drie klokkenluiders van de Universiteit Leiden, met van links naar rechts: Bryant Jongkees, Laura Steenbergen en Roberta Sellaro. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Een succesvolle cognitief psycholoog vertrok bij de Universiteit Leiden na wetenschappelijk wangedrag. Drie klokkenluiders speelden een hoofdrol. 

In eerste instantie wilden de drie onderzoekers van de afdeling cognitieve psychologie de klacht tegen hun groepsleider niet officieel indienen. Zo bang waren ze voor hun eigen wetenschappelijke toekomst. Hun verhaal laat zien hoe ongezonde competitiedrang in de wetenschap, en grote afhankelijkheid van jonge onderzoekers van hun begeleider, compleet kan ontsporen.

Hun klacht betrof Lorenza Colzato, gevierd cognitief psycholoog, die begin deze eeuw vanuit Italië naar Leiden kwam om te promoveren, prestigieuze onderzoeksbeurzen binnenhaalde en opklom tot universitair docent. Ze deed er onder meer onderzoek naar de cognitieve effecten van voeding en probiotica, naar het effect van microdoseringen psychedelica en de reacties van het vrouwenbrein op feromonen. Mediagenieke studies die internationaal de media haalden.

Twee van de klokkenluiders, Bryant Jongkees en Laura Steenbergen, voerden hun promotieonderzoek uit onder begeleiding van Colzato, de derde klokkenluider Roberta Sellaro was haar postdoc. Gedurende hun onderzoek bekroop hen alledrie regelmatig een onaangenaam gevoel. Bijvoorbeeld wanneer ze hun databestand met onderzoeksresultaten van proefpersonen naar Colzato opstuurden, en het niet veel later terugkwam met veel minder deelnemers. Of wanneer er ineens namen waren verdwenen van co-auteurs bij hoofdstukken van haar wetenschappelijke boek, of er juist onverklaarbare auteursnamen bij waren gezet.

Vernietigend rapport

Het drietal besloot na lang wikken en wegen een klacht in te dienen bij de wetenschappelijk directeur van hun instituut. Het mondde uit in een vernietigend rapport van de Commissie Wetenschappelijke Integriteit (CWI) van de universiteit. De commissie constateerde onzorgvuldig handelen bij vermelding van co-auteurs, datamanipulatie, het indienen van subsidieaanvragen met onjuiste of niet-bestaande onderzoeksgegevens. 

Waar de commissie het zwaarst over oordeelde: er werd bloed afgenomen bij onderzoeksdeelnemers zonder toestemming van de medisch-ethische commissie – iets waarvoor Colzato zelfs vervolgd kan worden. Twee artikelen moeten worden teruggetrokken en de rest van het wetenschappelijk werk van Colzato zal worden doorgelicht.

De Universiteit Leiden nam het advies van de commissie integraal over, al heeft Colzato aangekondigd een second opinion te vragen bij het CWI.

Colzato werd kort nadat de klacht werd ingediend, in maart van dit jaar, op non-actief gesteld en nam in juni ontslag – ze is nog wel verbonden aan de Ruhr Universiteit Bochum en de TU Dresden in Duitsland.

De klokkenluiders zijn alle drie nog verbonden aan het psychologie-instituut, al is Jongkees momenteel voor een jaar werkzaam aan Princeton in de Verenigde Staten. Steenbergen voert namens hen het woord. ‘Bij kritische vragen, kregen we te horen dat ‘dit de manier is waarop het hier gaat’. Of: ‘Wil je het op deze manier niet? Dan ga je niet ver komen in de wetenschap.’

Wat was het moment waarop jullie dachten: we moeten aan de bel trekken?

‘We hadden er van begin af aan al gesprekken over met zijn drieën. Maar je gaat erin mee – je wordt dus onderdeel van het probleem. Dat besefte ik pas goed toen ik een tijdje had gewerkt in Amsterdam en de Verenigde Staten, en in een meer onafhankelijke rol terugkwam in Leiden. De andere twee waren inmiddels ook onafhankelijker. Jonge collega’s van de nieuwe generatie kwamen naar ons toe en vroegen bijvoorbeeld: verdwenen bij jou ook wel eens proefpersonen uit je dataset? Toen beseften we dat we iets moesten doen.’

Dacht u: dit kan wel eens het einde van mijn wetenschappelijke carrière betekenen?

‘Zeker, dat was onze grootste angst. Ze had een sterke positie in ons netwerk. Maar we wilden niet verder in een wetenschap waarvan wij wisten dat die deels besmet was. Ik kom liever op voor mijn principes dan dat ik blijf zitten, maar de rest van mijn carrière over mijn schouder moet kijken. Als we hier nu geen lijn trokken, zou het voor altijd zo door gaan, generatie na generatie.’

De man van Colzato werkt nog als hoogleraar op dezelfde afdeling. Is dat een probleem?

‘Het heeft wel iets geks ja. In de integriteitskwestie speelde hij geen rol, het rapport noemt hem ook niet. Het is de kunst om hem te zien als een collega net als alle andere collega's en het is ook aan hem om dat gescheiden te houden.’

Afgelopen vrijdag stuurt Colzato, die niet persoonlijk wil reageren, een schriftelijke verklaring naar onder meer de Volkskrant. Ze stelt dat ze ‘ten onrechte wordt weggezet als zijnde een intimiderend persoon die een schrikbewind voerde en structureel de regels aan haar laars lapte’.

Ook hekelt ze dat ze tijdens de procedure niet de mogelijkheid zou hebben gekregen om inhoudelijk op de verklaringen van de klagers in te gaan. Volgens haar ‘bevatten die onjuistheden’ en ‘zijn bepaalde situaties genuanceerder of worden door klagers in een onjuist daglicht geplaatst. (...) Temeer nu enkele verwijten die mij worden gemaakt klagers kunnen worden verweten.’ Colzato zal om een second opinion van de procedure vragen – die vermoedelijk zal lopen via het Landelijk Orgaan Wetenschappelijke Integriteit (LOWI).

Wat vindt u van deze verklaring?

‘Iemand heeft het volledige recht om een second opinion aan te vragen en ik hoop echt dat ze dat zo snel mogelijk doet, zodat het zo snel mogelijk kan worden uitgezocht en een definitieve conclusie kan worden getrokken.’

Ze schrijft dat u destijds het bloed afnam waarvoor de medisch-ethische commissie geen toestemming had gegeven. Klopt dat? En wist u dat die toestemming ontbrak?

‘Dat klopt allebei; ik nam het bloed af in haar opdracht. Ik ben daar herhaaldelijk, zonder succes, tegen ingegaan. Verder is het aan het LOWI om de inhoud van haar verklaring te overwegen.’

Hoe gaan u en uw medeklokkenluiders verder?

‘Ik begin per 1 januari op een andere afdeling binnen hetzelfde instituut. We hopen op een beetje rust en de afstand om ons weer op onderzoek te focussen. Daar is het afgelopen jaar weinig van terecht gekomen.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden