profiel

Klokkenluider uit liefde voor Facebook

Ze zag een vriend afglijden in de krochten van de complottheorieën op Facebook en besloot er te gaan werken om het tij te keren. Nu stort klokkenluider Frances Haugen (37) de techreus in de grootste publicitaire crisis in vijf jaar. Dinsdag verscheen ze in de Amerikaanse Senaat.

Fleur Damen
Frances Haugen geeft tekst en uitleg over haar Facebook-ervaringen in de Amerikaanse Senaat.  Beeld EPA
Frances Haugen geeft tekst en uitleg over haar Facebook-ervaringen in de Amerikaanse Senaat.Beeld EPA

‘In mijn tijd bij Facebook leerde ik een vernietigende les: bijna niemand buiten Facebook weet wat binnen de muren gebeurt, want het verzwijgt bewust cruciale informatie voor het publiek en overheden’, vertelt Frances Haugen (37) de Amerikaanse Senaat dinsdagochtend.

Haugen zit er opvallend rustig bij voor iemand die tienduizenden interne documenten naar de pers heeft gelekt. Zonder haperingen vertelt ze hoe Facebook consistent winst verkiest boven het algemeen belang. Af en toe zet ze haar verhaal kracht bij met een ferm handgebaar.

Haar publiek is haar welgezind. Al maanden ruiken senatoren het bloed van Facebook-topman Mark Zuckerberg. Haugens documenten zouden weleens het beslissende zetje in de richting van regulering kunnen betekenen.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Duizenden documenten

Wekenlang speurde ze het intranet van Facebook af op zoek naar informatie over de strategie van de techreus. De duizenden documenten die ze downloadde en doorspeelde vormen de basis voor een serie onthullingen van The Wall Street Journal.

Daarmee is Haugen (37) eigenhandig verantwoordelijk voor de grootste crisis bij Facebook sinds het Cambridge Analytica-schandaal in 2015, waarbij een extern bedrijf toegang kreeg tot de persoonlijke gegevens van 87 miljoen Facebookgebruikers om politieke campagnes mee te voeren.

De hoorzitting gaat over de geruchtmakendste onthulling van The Wall Street Journal: Facebook wist dat dochterbedrijf Instagram schadelijk is voor het zelfbeeld van jonge meisjes, maar ondernam geen actie. Sterker nog, toen het Amerikaanse Congres ernaar vroeg, verzweeg het bedrijf het interne onderzoek waaruit bleek dat eenderde van de meisjes met een slecht zelfbeeld zich door Instagram nog slechter gaan voelen.

Haugen, al de hele week onderwerp van gesprek op alle Amerikaanse nieuwszenders en in de kranten, werd opgeleid in de elektro- en computertechniek. Ze specialiseerde zich in het ontwikkelen van algoritmen en werkte voor Google en Pinterest. Haar overstap naar Facebook had een duidelijke aanleiding, zo vertelde ze nieuwszender CBS.

Xenofobe ideeën

In 2014 was Haugen een jaar lang met een auto-immuunziekte aan huis gekluisterd. Een familievriend werd ingehuurd om te helpen met het huishouden. Van dichtbij zag Haugen hoe de vriend werd meegezogen in een onlinewereld van complottheorieën en xenofobe ideeën begon te verkondigen. Het luidde het einde van de vriendschap in. ‘Misinformatie bestuderen is één ding, iemand eraan verliezen is iets anders’, zei ze tegen CBS.

Dus sloot ze zich in 2019 aan bij het misinformatie-team van Facebook. Dat moest onderzoeken hoe het platform bijdraagt aan geweld en hoe het inmenging met verkiezingen kan tegengaan, een cruciale taak in aanloop naar de Amerikaanse presidentsverkiezingen in november 2020.

Volgens Haugen werden zij en haar 200 collega’s belabberd uitgerust. Zo moest haar team binnen drie maanden een systeem ontwikkelen dat het targeten van specifieke gemeenschappen – een praktijk die bijdroeg aan etnische zuivering in Myanmar – zou detecteren. Belachelijk weinig tijd, stelt Haugen. Het project kwam niet van de grond.

Maar dan is er een, voor Haugen hoopvol, keerpunt. Onder grote politieke druk past Facebook een dag na de Amerikaanse presidentsverkiezingen het algoritme van de nieuwstijdlijn dusdanig aan dat de claims van Donald Trump en zijn aanhang over gestolen verkiezingen minder zichtbaar zijn.

Bestorming Capitool

Het is van korte duur. De verandering wordt teruggedraaid, volgens Haugen een belangrijke factor in de gewelddadige bestorming van het Capitool op 6 januari. Ze spreekt van ‘verraad van de democratie’. Ook ontbindt Facebook het misinformatie-team. De medewerkers worden verspreid over andere teams, volgens het bedrijf om de geleerde lessen tijdens de verkiezingen op andere plekken te kunnen toepassen.

Het is de druppel voor Haugen. Ze neemt ontslag, maar heeft nog toegang tot het intranet en begint heimelijk documenten te verzamelen. Op 17 mei schrijft ze een afscheidsbericht op het intranet: ‘I don’t hate Facebook. I love it. I want to save it.’ De klok luiden is de enige manier, stelt ze, want uit zichzelf zal Facebook niet veranderen.

Facebooks communicatiebaas Nick Clegg ontkent dat het bedrijf bijdraagt aan polarisatie. Het platform weerspiegelt de mooie en lelijke kanten van de maatschappij en doet er alles aan om die lelijke kanten te beperken, stelt hij.

Regulering big tech

Het is de bekende verdedigingslijn van Facebook, maar de vraag is of die ditmaal werkt. Haugen is lang niet de eerste medewerker die gedesillusioneerd vertrekt, maar ze is wel een van de weinigen die in de openbaarheid treedt. Het detailniveau van de gelekte documenten is bovendien ongeëvenaard, en zowel Republikeinen als Democraten voelen steeds meer voor regulering van big tech.

De documenten die Haugen verzamelde liggen al op de bureaus van de openbaar aanklagers in de Verenigde Staten. Haugens volgende stop: een hoorzitting in het Britse parlement, want ook daar zijn de geesten voor regulering van big tech aan het rijpen.

3x gelekte memo’s van Facebook

‘We verwachten meer van dit soort incidenten en vinden het belangrijk die te framen als een industrie-breed probleem en te normaliseren’, omschreef Facebook afgelopen april haar pr-strategie na een wereldwijd datalek. De memo werd per ongeluk naar een Belgische nieuwssite gemaild.

‘Ik heb meerdere flagrante pogingen van buitenlandse nationale regeringen gevonden om ons platform op grote schaal te misbruiken om hun eigen burgers te misleiden’, schreef voormalig data-analist Sophie Zhang vorig jaar.

‘Misschien sterven er mensen in een terroristische aanslag die op onze platformen werd gecoördineerd’, schreef Facebook-leidinggevende Andrew Bosworth in een memo over de schaduwkanten van sociale media in 2016.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden