Klokkenluider hoort en ziet maar wil voor geen goud zwijgen

Wordt een werknemer die vriendjespolitiek aankaart of een fraude meldt, beloond met een salarisverhoging en schouderklopjes? In tegendeel. Geregeld krijgen 'klokken luiders' ontslag wegens 'verstoorde arbeids verhoudingen'....

ALS HET nieuws slecht is, doodt men de boodschapper. Die zegswijze gaat zeker op voor de klokkenluiders. Ze zien dat op hun afdeling voor miljoenen wordt gefraudeerd, dat in de jeugdinrichting waar ze werken jonge delinquenten worden mishandeld door hulpverleners, of dat collega-ambtenaren procedures met voeten treden. Ze melden de misstanden aan hun leidinggevende - niet om te klikken, maar omdat hun geweten zegt dat er iets volslagen mis is.

Je zou denken dat een werkgever blij is met de klokkenluider of whistleblower. Fraudeurs kunnen worden aangepakt, foute hulpverleners berispt, corrupte ambtenaren geschorst. De klokkenluider verdient een schouderklopje en een extra loonsverhoging.

De ervaring van veel gewetensvolle klokkenluiders is evenwel anders. Vaak zitten werkgevers niet te wachten op pijnlijke onthulligen die het imago schade berokkenen. Liever bedekken ze de misstand met de mantel der liefde. Vaak wordt de klokkenluider uitgespuugd door collega's die hem of haar zien als verklikker.

Hoe groot de groep klokkenluiders is, valt moeilijk te zeggen. Uiteraard zullen veel werkgevers wél actie ondernemen bij zaken als zwart geld, vriendjespolitiek, corruptie of valse verklaringen. Maar een jaar geleden bleek uit onderzoek dat één op de tien ambtenaren soms gevoelige informatie achterhoudt uit vrees voor represailles of 'omdat het allemaal toch niets helpt'.

Daarbij komt dat voor de aan de bel trekkende werknemers geen enkele wettelijke bescherming is. Uit de school klappen leidt al snel tot het verbreken van het arbeidscontract. 'Over hun positie is totaal niets geregeld', zegt Evert Verhulp, advocaat en hoofddocent arbeidsrecht aan de Universiteit van Amsterdam. 'Een werknemer moet in principe zwijgen. Alleen voor ambtenaren ligt het iets anders: zij mogen zeggen wat ze willen tenzij daardoor de belangen van de overheid onevenredig worden geschaad. Daardoor komen klokkenluidende ambtenaren in het algemeen beter weg dan de werknemer.'

Verhulp vindt het gebrek aan bescherming raar. 'Als je mensen oproept hun maatschappelijke verantwoording te nemen, zoals via het motto ''de maatschappij, dat ben jij'', moet je ze ook beschermen. Anders weet je niet waar je aan toe bent.' Dat maakt het voor advocaten of vakbonden ook moeilijk om potentiële klokkenluiders goed te adviseren.

Verhulp vindt dat in de wet een regeltje moet komen, met als strekking dat een werknemer het recht heeft om zaken naar buiten te brengen tenzij belangen onevenredig worden geschaad. 'Dan blijft het nog discutabel, maar het is een duidelijk uitgangspunt.'

Fred Spijkers, zelf klokkenluider (zie kader) heeft een andere oplossing. Zijn uitgangspunt is dat de boodschap moet worden losgekoppeld van de boodschapper. 'Stel ik ben iets vreemds op het spoor. Dan loop ik naar mijn directe leidinggevende en meld me bij hem als klokkenluider. De inhoud gaat hem vooralsnog niets aan. Vervolgens laat ik mijn verklaring op schrift stellen door een notaris, betaald door de werkgever. Die verklaring gaat al dan niet geanonimiseerd via mijn leidinggevende naar de hoogste baas - de directeur of minister.

'Als vervolgens die bazen niets doen terwijl ik nog steeds ervan overtuigd ben dat er iets niet klopt, kan ik als klokkenluider de publiciteit zoeken. Ook nu wordt de arbeidsrelatie waarschijnlijk moeizaam. Maar als de rechter mij vraagt wat ik eraan heb gedaan om de zaak eerst intern aanhangig te maken, kan ik laten zien dat ik dus netjes via de notaris gedaan.'

Volgens Spijkers wordt daarmee voorkomen dat werknemers uit rancune zaken gaan melden. 'Je mag als klokkenluider geen persoonlijk belang dienen, het moet een zaak van algemeen belang zijn. En je gaat niet naar de notaris om met een of andere rare verklaring je ontslag wegens een reorganisatie te ontlopen.'

De vraag is of een klokkenluider altijd de publiciteit moet zoeken. Verhulp: 'Het kan hem moeilijk verboden worden, want wat moet hij als hij intern niet serieus wordt genomen en zijn geweten toch blijft knagen? Maar niet elk verhaal is even interessant voor de media en het is ook wel een hele stap.' Financieel controleur Paul van Buitenen, die de Europese Commissie in opspraak bracht, zocht zoveel mogelijk aandacht van de media omdat het hem ook beschermde. Hans De Kwaatsteniet, die openlijk kritiek uitte op de kwaliteit van het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu), waar hij werkte, moest lang met zijn verhaal leuren voordat een krant het eindelijk afdrukte.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden