Analyse

Klimaattop noodzakelijke herkansing

Heel hooggespannen zijn de verwachtingen over de Klimaattop die vandaag in Parijs begint niet. Maar zelfs de pessimisten durven wel te hopen op meer resultaat dan bij vorige gelegenheden.

Bangladesh worstelt nu al met klimaatverandering. Beeld Mike Roelofs
Bangladesh worstelt nu al met klimaatverandering.Beeld Mike Roelofs

Angst is een slechte raadgever, zo wordt dezer dagen gezegd als het gaat om terroristen en vluchtelingen. Maar op de grote klimaattop die vandaag in Parijs begint, is hij een welkome gast als bondgenoot van iedereen die de opwarming van de aarde een halt wil toeroepen en vindt dat de tijd begint te dringen. De Angst zal zich hullen in vele gedaanten: afbrokkelende ijsbergen, opgedroogde meren, brandende bossen, kolkende watermassa's, mensen in nood.

Reduceer deze schrikbeelden niet tot iets voor de toekomst, waarschuwde Obama onlangs vanuit Alaska. Daar smelten gletsjers sneller dan verwacht, stijgt de zeespiegel, brokkelt de kustlijn af en worden vissersdorpen bedreigd.

'Dit is echt, dit gebeurt nu al', aldus de Amerikaanse president. Doe er iets aan voor het te laat is, is zijn boodschap. Het zou het motto kunnen zijn voor de top. De komende twee weken mogen er niet toe leiden dat opnieuw jaren worden verspild, is het gevoel bij betrokkenen.

Klimaat

Hoe gaan mensen om met klimaatverandering? De Volkskrant reist met een cameradrone de wereld rond om daarachter te komen. Bekijk hier de klimaatspecials.

Mallemolen

De laatste keer dat tijd verloren ging, was in 2009 op de vorige klimaattop in Kopenhagen. Het werd een mallemolen. In het conferentiecentrum pasten 15 duizend mensen, maar er waren 45 duizend toegangspasjes verstrekt. Onder anderen aan 22.774 (!) waarnemers. Jan en alleman mocht er, geïnspireerd door Al Gore en de film An Inconvenient Truth, uiting geven aan zijn klimaatzorgen. Zelfs de vereniging van mannen en vrouwen met één been, grapt een collega die erbij was.

Europarlementariër Bas Eickhout stond drie uur in de rij om binnen te komen, samen met de Braziliaanse hoofdonderhandelaar. Dat maakt zo iemand niet plooibaarder, aldus de GroenLinkser. De top werd een fiasco. Obama gooide het op het laatste moment met China op een akkoordje, maar dat had niet veel om het lijf.

Daarvoor was er het Kyoto-protocol uit 1997. Dat verdrag gold echter alleen voor 38 rijke, geïndustrialiseerde staten en niet voor de ontwikkelingslanden, waartoe ook China werd gerekend. Dit tot ongenoegen van de Amerikanen. Zij zagen de Chinezen als een opkomende macht die ten onrechte werd ontzien. De Verenigde Staten weigerden het protocol te ratificeren. Daarvan kwam uiteindelijk niet veel terecht.

(Tekst gaat verder onder foto).

Vijf vragen over de klimaattop.

Delegaties van de 196 landen moeten het de komende twee weken zien eens te worden over een wereldwijd akkoord voor de aanpak van klimaatverandering vanaf 2020. Wat staat er op het spel? (+)

Familie in een overstroomde wijk in Mongla, Bangladesh. Beeld Mike Roelofs
Familie in een overstroomde wijk in Mongla, Bangladesh.Beeld Mike Roelofs

Verwachtingen

Dit maakt Parijs tot een herkansing. Opnieuw probeert de wereld het alsnog eens te worden over een effectieve aanpak van de klimaatverandering. Wetenschappers stellen dat door het gebruik van fossiele brandstoffen, zoals olie, steenkool en aardgas, zoveel koolstofdioxide (CO2) in de atmosfeer terechtkomt dat de temperatuur omhoog gaat. Daardoor smelten de ijskappen aan de noord- en zuidpool, stijgt de zeespiegel en wordt het weer extremer in de vorm van hittegolven, droogtes, bosbranden, stortregens en overstromingen. Stormen worden heftiger en richten vanwege de hogere zeespiegel grotere schade aan in kustgebieden. Deze oplopende spiraal van rampspoed moet doorbroken worden. De CO2-uitstoot moet omlaag.

De klimaattop moet daarmee een begin maken. Parijs, waaraan 195 landen en de EU deelnemen, wordt nog niet neergezet als een laatste kans, maar de onderhandelaars beseffen dat zij na Kopenhagen en Kyoto niet opnieuw kunnen falen. Een van de lessen is dat de verwachtingen niet te hoog moeten worden opgeschroefd.

'In Kopenhagen werd gestreefd naar een Big Bang: een alomvattend verdrag dat iedereen top down verplichtte wat ze moesten doen. Niet alleen de rijke landen zoals bij Kyoto, maar ook de arme. Dat werkte niet. Nu hebben al 170 landen eigen plannen ingediend over welke actie ze gaan ondernemen. Bottom up', zegt Eickhout, die er weer bij zal zijn.

Hij verwacht niet een zelfde echec als in de Deense hoofdstad. Door het nieuwe realisme en de aanpak van onderop zal er waarschijnlijk wel een akkoord komen - in feite een optelsom van wat alle landen van plan zijn te doen. Maar het is volgens Bas Eickhout wel de vraag of de ambities niet te veel naar beneden worden geschroefd.

Dat is ook de angst van de Europese klimaatcommissaris, de Spanjaard Arias Canete. Hij ziet wereldwijd een beweging die we nooit eerder hebben gezien. De meer dan 170 landen die hun nationale actieplannen op tafel hebben gelegd, dekken 95 procent van de CO2-uitstoot in de wereld. 'Echt een game changer. 'Ik denk dat Parijs leidt tot een akkoord, maar ben bezorgd dat het minimaal wordt.'

Kortom, de vraag lijkt niet of de onderhandelingen leiden tot een akkoord maar of datgene wat er opgeteld onder aan de streep uitkomt ook significant is.

(Tekst gaat verder onder foto).

Een boerengezin bij Patuakhali, Bangladesh. Beeld Mike Roelofs
Een boerengezin bij Patuakhali, Bangladesh.Beeld Mike Roelofs

Controle

Voor de EU is het belangrijk dat de beloften van de landen niet te vrijblijvend worden. Een alomvattend, juridisch bindend verdrag zou het beste zijn, maar dat zit er niet in. De twee grootste vervuilers zijn ertegen. De Amerikaanse regering wil het niet, want een verdrag moet zij voorleggen aan de Senaat, die in handen is van Obama's Republikeinse tegenstanders, onder wie talrijke klimaatontkenners. Ook China is er huiverig voor. De onderhandelingen zullen zich daarom naar verwacht concentreren op een overeenkomst met juridisch bindende elementen.

Een daarvan moet volgens Canete betrekking hebben op de doelstelling de temperatuurstijging voor het eind van de eeuw te beperken tot 2 graden boven het pre-industriële niveau. Zij staat nu in geen enkel verdrag; de EU wil haar bindend maken.

Verder zal er gesproken worden over hoe dwingend het controleregime moet worden, opdat de landen hun vrijwillig gedane klimaatbeloften ook werkelijk uitvoeren. De verwachting is dat iedereen verplicht zijn CO2-uitstoot moet laten monitoren, dat alleen de rijke landen gedwongen zullen worden periodiek te rapporteren over de voortgang en dat niemand verplicht zal worden zich te onderwerpen aan een VN-verificatiesysteem. Amerikanen en Chinezen willen geen internationale klimaatpolitie aan de deur.

Daarnaast dringt de EU aan op een review-proces na Parijs, waarbij bijvoorbeeld om de vijf jaar bekeken wordt of er verdergaande maatregelen nodig zijn. Want nu al weet men dat met de Parijse plannen het doel van de 2 graden niet wordt gehaald. Ook dit dynamische evaluatieproces zou een juridisch bindende onderbouwing moeten krijgen, vindt Canete.

De Zweedse milieueconoom Thomas Sterner wil, schreef hij in The Economist, een strenge controle. Anders is het als belastingbetalers die zelf mogen bepalen hoeveel ze afdragen aan de staat. Maar hij gaat er al van uit dat de onderhandelingen op het punt van juridisch bindende afspraken een gemengd resultaat zullen opleveren. Misschien is de nadruk op wat landen zelf aandragen te willen doen, op dit moment het enig haalbare en moeten we het zien als 'goede opstap naar meer', meent hij.

(Tekst gaat verder onder foto).

Voetballende jongens in Polder 31. Beeld Mike Roelofs
Voetballende jongens in Polder 31.Beeld Mike Roelofs

Klimaatpresident

Een pluspunt is dat er het nodige veranderd is sinds Kopenhagen. De 'game changer' van Canete. Obama zit aan het einde van zijn presidentschap, heeft zijn handen vrij en wil alsnog de geschiedenis ingaan als klimaatpresident. Ook de Chinezen staan er anders tegenover dan in 2009. Al die smog in hun steden beneemt hun de adem en het zicht en ze hebben daardoor meer oog gekregen voor zaken als luchtkwaliteit. Zie het klimaatakkoord met Obama vorig jaar.

Ten slotte is er ook een omslag bij de ontwikkelingslanden. Zij ondervinden steeds meer de effecten van de klimaatverandering, meent Eickhout. Dus kijken ook deze landen naar zonne-energie, zuiniger auto's en windmolens. Het wil nog niet zeggen dat de spanning tussen economie en klimaat - een van de grote struikelblokken in het klimaatdossier - definitief in het voordeel van het laatste is beslecht in de armere landen. Anders dan bij Kyoto wordt nu ook van hen een bijdrage verwacht, maar ze zullen zich in Parijs wel sterk maken voor een speciale behandeling.

Zij zijn het niet die het probleem hebben veroorzaakt - dat begon met de vervuiling in de rijke industrielanden. En nu zij aan de beurt zijn om ons te ontwikkelen tot welvarende naties, met voldoende economische groei en banen, mag dat niet worden gedwarsboomd door dure klimaatmaatregelen. Zij eisen daarom dat ze minder hoeven te doen en geld krijgen van de rijke landen. Er ligt de belofte van rijke landen om vanaf 2020 jaarlijks 100 miljard dollar te geven. Maar de ontwikkelingslanden willen eigenlijk meer. Dit kan het tweede, moeilijke punt worden in de onderhandelingen, naast de vraag hoe bindend een overeenkomst moet worden.

(Tekst gaat verder onder foto).

Man in de moessonregen in Jessore, Bangladesh. Beeld Mike Roelofs
Man in de moessonregen in Jessore, Bangladesh.Beeld Mike Roelofs

Emotioneel beladen onderwerp

De 195 aanwezige landen gaan alle strijdpunten uitvechten. Niet eenvoudig als je met zovelen bent in een bovendien emotioneel beladen onderwerp. Het gaat om niets minder dan de redding van de mensheid. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry haalde er zelfs Syrië bij. 'Het is geen toeval dat onmiddellijk voorafgaand aan de burgeroorlog in Syrië, het land de ergste droogte ooit beleefde. Anderhalf miljoen mensen verhuisden van Syriës boerderijen naar de steden, wat bijdroeg aan de politieke onrust', zei hij deze maand.

Er is iets voor te zeggen, maar het is ook riskant om de angst voor de gevolgen van de klimaatverandering eindeloos op te rekken. Straks komt iedere sierkip die om duistere redenen het loodje legt in de achtertuin terecht op de lijst van CO2-slachtoffers.

Het probleem is al groot genoeg. Onderhandelen daarover vergt een koel hoofd. In de aanloop naar de top overheerste het realisme, met een voorkeur voor de weg der geleidelijkheid. De wereldleiders mogen vandaag de openingsspeeches verzorgen, daarna moeten ze opkrassen omdat hun aanwezigheid alleen maar afleidt van het handwerk. Een klein besluit, met wellicht grote gevolgen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden