vijf vragen COP25

Klimaattop in Madrid: wat staat er op het spel?

Maandag begint in Madrid een nieuwe top over het klimaat. Onder voorzitterschap van Chili, dat zich vorige maand terugtrok als gastheer vanwege binnenlandse onrust. Wat kunnen we verwachten van deze COP25? Vijf vragen.  

De concentratie CO2 in de atmosfeer bereikte in 2018 een nieuw record. Beeld EPA

Wat staat er op het spel in Madrid?

De bijeenkomst in Madrid markeert het begin van een cruciaal jaar voor het klimaatakkoord van Parijs, dat per 2020 ingaat. Tot nu toe schieten de voorgenomen maatregelen om klimaatverandering tegen te gaan tekort. Alleen met een drastische beperking van de uitstoot van broeikasgassen zijn de doelstellingen van Parijs nog te halen. 

Doel van de top in Spanje is om hiervoor richtlijnen vast te stellen. Er wordt onder meer onderhandeld over financiering van klimaatmaatregelen en compensatie voor landen en eilanden die schade ondervinden van klimaatverandering. Op de vorige top in het Poolse Katowice lukte het niet om regels vast te stellen voor de wereldwijde handel in emissierechten, het recht om broeikasgassen uit te stoten. In Madrid zal opnieuw worden geprobeerd hierover overeenstemming te bereiken.

Vier jaar na het historische akkoord van Parijs, dat door 197 landen werd ondertekend in een sfeer van optimisme, verlopen de gesprekken over de details van de overeenkomst moeizaam. President Trump trok de Verenigde Staten, de op een na grootste producent van CO2, terug uit het akkoord. Hij kreeg tot nu toe geen navolging, maar veel landen laten hun economische belangen zwaar wegen. Zo trekt de Braziliaanse president Bolsonaro zich weinig aan van het klimaat: hij versnelde de ontbossing in het Amazonegebied en benoemde klimaatsceptici als ministers.

Hoe snel warmt de aarde op en wat zijn daarvan de waarschijnlijke gevolgen?

De afgelopen vijf jaar vormen samen de topvijf van warmste jaren ooit gemeten, becijferden de Nasa en de Amerikaanse overheidsdienst voor klimaatwetenschap NOAA. 2019 lijkt op weg naar een plaats in de topdrie. Van de 17 warmste jaren sinds het begin van de metingen in 1880 vallen er 16 in de 21ste eeuw.

Sinds de jaren tachtig van de 19de eeuw is de gemiddelde wereldwijde oppervlaktetemperatuur ongeveer 1 graad Celsius gestegen. Dat is een halve graad verwijderd van de 1,5 graad stijging die in het klimaatakkoord van Parijs als doelstelling is vastgelegd, en 1 graad van de bovengrens van 2 graden. De opwarming ging het snelst in de afgelopen halve eeuw. In 2018 was het 0,83 graad warmer dan het gemiddelde van de jaren 1951 tot 1980. De opwarming is niet gelijkmatig over de aarde verdeeld. Het snelst warmt het noordpoolgebied op: zo’n twee tot drie keer sneller dan andere delen van de wereld. In Nederland is de gemiddelde temperatuur sinds het begin van de 20ste eeuw met 1,9 graad toegenomen.

Als er niets gebeurt om de uitstoot van broeikasgassen te beperken, kan de opwarming met 1,5 graad al over 20 jaar worden bereikt, aldus het VN-klimaatpanel IPCC. De beloften die landen tot nu toe hebben gedaan schieten tekort, ze zullen volgens het IPCC leiden tot een mondiale temperatuurstijging van ongeveer 3 graden in 2100. Bij een dergelijke klimaatverandering kunnen de gevolgen volgens talloze wetenschappelijke studies ingrijpend zijn: smeltende ijskappen, stijging van de zeespiegel, meer extreme weersomstandigheden, zoals hittegolven, veranderende neerslagpatronen, meer overstromingen, meer perioden van droogte en afnemende biodiversiteit.

Wat doen landen tot nu toe om de doelstellingen van Parijs te halen?

De kloof tussen wat de wereld uitstoot aan broeikasgassen en de maatregelen die nodig zijn om de opwarming tegen te gaan, is groot en wordt alleen maar groter, waarschuwt Unep, het milieuprogramma van de Verenigde Naties. De uitstoot is niet verminderd, maar juist toegenomen – de afgelopen tien jaar met gemiddeld 1,5 procent per jaar. Om de opwarming tot 1,5 graad te beperken zouden de landen tussen 2020 en 2030 de uitstoot van broeikasgassen elk jaar gezamenlijk met 7,6 procent moeten terugdringen. Voor beperking tot 2 graden opwarming is in die periode een jaarlijkse inspanning van 2,7 procent reductie van de uitstoot nodig.

De concentratie CO2 in de atmosfeer bereikte in 2018 een nieuw record. De twintig rijkste landen zijn verantwoordelijk voor 78 procent van de wereldwijde emissies. Vooral in China, het land dat de meeste CO2 uitstoot, nemen de emissies toe. Het neemt een kwart van de mondiale uitstoot voor zijn rekening. China en India beloofden hun CO2-emissies per eenheid van het bruto nationaal product te verlagen, maar met hun economische groei zal de totale uitstoot voorlopig toenemen.

Veel landen, waaronder Brazilië, Australië, Japan, Zuid-Korea, Canada en Zuid-Afrika, maken hun beloften nog niet waar. Ook de VS halen eerdere toezeggingen niet. De uitstoot van CO2 in de VS is vorig jaar met 3 procent gestegen. President Trump schrapte een reeks milieuregels, maar verscheidene Amerikaanse staten en steden trekken hun eigen plan en schakelen steeds meer over op duurzame energiebronnen.

India, Rusland en Turkije liggen op schema om hun eigen doelen te halen, maar dat komt vooral doordat hun ambities zeer bescheiden zijn. De Europese Unie, die zichzelf beschouwt als hoeder van het klimaatakkoord, heeft zich voorgenomen de CO2-uitstoot op den duur tot nul te reduceren. Verscheidene individuele lidstaten hebben dezelfde ambitie. De Europese Commissie wil dat Europa, de op twee na grootste uitstoter van broeikasgas, in 2050 een klimaatneutraal continent is. Hongarije, Tsjechië en Polen, die nog sterk afhankelijk zijn van steenkool, verzetten zich tegen dat streven. In 2030 moet de uitstoot van de EU-landen 40 procent onder het niveau van 1990 liggen. De Europese rekenkamer waarschuwde vorige maand dat de ramingen van de lidstaten bij elkaar opgeteld onder de doelstelling van de Europese Commissie blijven.

Nederland toont zich iets ambitieuzer dan de EU met de doelstelling om in 2030 49 procent minder CO2 uit te stoten. Volgens het Planbureau van de Leefomgeving (PBL) zal deze niet worden gehaald, ondanks de aangescherpte maatregelen die eerder dit jaar werden afgesproken in het klimaatakkoord. Het PBL denkt dat de reductie zal uitkomen tussen de 43 en 48 procent.

Per hoofd van de bevolking is de CO2-uitstoot in de Europese Unie hoog: bijna drie keer hoger dan bijvoorbeeld in Brazilië. Europese landen zijn voor hun energievoorziening nog steeds afhankelijk van fossiele brandstoffen. Volgens cijfers van de EU steunen de 28 lidstaten hun fossiele industrie jaarlijks met in totaal 55 miljard euro –onder meer door kortingen te geven op energiegebruik. Voor hernieuwbare energie wordt iets meer uitgetrokken: 74 miljard.

Hoe staat het met de zeespiegel?

De zeespiegel stijgt sneller dan eerder was geraamd, meldde het IPCC dit jaar. Alleen als de opwarming van de aarde wordt beperkt tot 2 graden Celsius zal de zeespiegelstijging aan het eind van deze eeuw onder de 1 meter blijven. Afhankelijk van de mate waarin de opwarming in toom wordt gehouden, schat het IPCC dat het zeeniveau in 2100 tussen de 60 en 110 centimeter zal zijn gestegen. Momenteel klimt de zeespiegel wereldwijd gemiddeld 3,6 millimeter per jaar. Sinds 1900 was de totale stijging 20 centimeter. 

De versnelling van de zeespiegelstijging wordt vooral veroorzaakt door het smelten van de ijskappen van Groenland en Antarctica. Ook het toenemen van het watervolume door de warmte draagt eraan bij. De stijging is niet overal ter wereld gelijk. Regionale verschillen worden veroorzaakt door stromingen en verschillen in zwaartekracht, temperatuur en zoutgehalte.

Het IPCC waarschuwt voor het toenemende gevaar van overstromingen, die ook door zware stormen vaker zullen voorkomen. Honderden miljoenen bewoners van kuststreken en eilanden worden op den duur bedreigd. Volgens het IPCC kan de stijging in het jaar 2300 in een somber scenario zijn opgelopen tot 4 meter.

De gebieden met een verhoogd risico op overstromingen liggen vooral in Zuidoost-Azië. Dichtbevolkte landen als Bangladesh, India, Indonesië en China zijn kwetsbaar. Verscheidene aan de kust gelegen megasteden met bij elkaar tientallen miljoenen inwoners verkeren bij een stijgende zeespiegel in de gevarenzone: Shanghai, Jakarta, Manilla, Bangkok, Calcutta. Ook bewoners van tal van eilanden in de Stille Oceaan en de Indische Oceaan lopen een verhoogd risico.

Komt Nederland onder water te staan?

Kennisinstituut Deltares berekende dit jaar dat de zeespiegel voor de Nederlandse kust de afgelopen eeuw jaarlijks gemiddeld met 1,86 millimeter is gestegen en dat die stijging de afgelopen decennia niet is versneld. Dat de stijging achterbleef bij het mondiale gemiddelde komt onder meer doordat het smeltwater van Groenland niet bij Nederland terechtkomt.

Nederland heeft zich met dijken en deltawerken gewapend tegen een flinke stijging van de zeespiegel. De Oosterscheldekering is ontworpen op een stijging van 50 centimeter, ook de Maeslantkering bij Hoek van Holland moet minstens een halve meter stijging aankunnen. Toch kan het moment aanbreken dat extra maatregelen nodig zijn om het land droog te houden. De kustlijn zal dan moeten worden versterkt met extra zandsuppleties en dijken moeten verhoogd. Water uit de Maas en de Rijn zal worden weggepompt naar de Noordzee. Niemand weet wanneer dat moment zal aanbreken, prognoses zijn met veel onzekerheden omkleed. De kans dat delen van Nederland nog deze eeuw aan de zee zullen worden gelaten is klein, ook al liggen ze onder zeeniveau.

Meer over klimaattoppen en klimaatdoelen

De VN-Klimaattop in Madrid moet de afspraken van Parijs nieuw leven inblazen. Of zoals Spanje, de organisator van de top, het verwoordt: ‘De wereld mag niet ten prooi vallen aan moedeloosheid.’

Welke steden dreigen de strijd met de stijgende zeespiegel te verliezen? En welke delen van deze steden komen onderwater te staan? Bekijk het in deze visualisatie.

Concrete maatregelen om de broeikasuitstoot terug te dringen. Dat is de inzet van zo’n beetje elke klimaattop. Maar wie controleert of landen hun doelen wel halen? Europa werkt aan een soort milieupolitie in de ruimte. Tegen valsspelen en CO2-leugens.

Uit de ingewanden van de aarde – en die van u – lekt een gas dat de wereld kan veranderen: methaan. De laatste jaren neemt de uitstoot toe, maar niemand weet precies waarom. Wat is er aan de hand?

Bij de klimaattop van de VN in New York, afgelopen september, was de sfeer geladen door een bliksembezoek van Donald Trump en een donderspeech van Greta Thunberg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden