'Klim op de Sint-Jan naar de tijd van Bosch'

Een jankend monster, een dubbelkoppig monster, een tweepotig monster, een monster met een vogelkop of ramskop. Duiveltjes met een drietand, boek of bazuin. Een hond met hoeven, een beer met bijenkorf, een mismaakte aap. Twee drinkebroers, een nar met een fluit, een doedelzakspeler, een herder, metselaar en een geblinddoekte man.

'Een wonderlijke klim,' op de dakgoten van de Sint-Janskathedraal. Beeld Marcel van den Bergh

Als je de 96 luchtboogbeelden van de Sint-Janskathedraal op 25 meter hoogte van dichtbij bekijkt, kun je er geen touw aan vastknopen. Er is geen enkele samenhang, behalve dat er zes op elke van de zestien luchtbogen zitten. Ze zitten ook kriskras door elkaar, de muzikanten, monsters, fabeldieren en potsenmakers. Wat hebben ze te betekenen?

'Dat weten wij ook niet', zegt Herman Lerou van de Stichting Nationaal Monument Sint-Jan. Diverse kunsthistorici hebben er de afgelopen anderhalve eeuw wel hun ideeën over ontvouwd - over 'aanvallers' en 'verdedigers' van Gods huis of illustraties van 'de gezamenlijke menschheid' tot 'de fantasie en vrijheid van de beeldhouwers'. Maar een eenduidig antwoord is er niet.

Bijzondere attractie

Dat maakt de 'Wonderlijke Klim' door de dakgoten van de Sint-Jan er niet minder intrigerend door. Integendeel. 'Klim op de Sint-Jan naar de tijd van Bosch', staat bij de ingang van de stellage met in totaal 180 traptreden die je naar het dak van de kathedraal leiden. De bijzondere attractie in het kader van het Jeroen Boschjaar gaat zaterdag open voor het publiek en duurt tot en met oktober.

De stellage is tegen de zuidkant van de kathedraal gezet, aan de Parade. Groepen van maximaal vijftien personen mogen elk halfuur naar boven. Via een soort bouwstellage kom je boven op een platform, waar je wordt opgevangen door een gids. Het uitzicht over de historische binnenstad en het aangrenzende natuurgebied Bossche Broek is adembenemend. Vervolgens stap je vanaf de stellage in de dakgoot van de Sint-Jan. Eerst loop je door de zuidelijke dakgoot langs de boogbeelden, veilig achter een balustrade, daarna door de noordelijke goot.

Beeld Marcel van den Bergh

Jheronimus Bosch

Tijdens het leven van Jheronimus Bosch (ongeveer 1450-1516) was de bouw van de Sint-Jan (circa 1370-1529) nog niet helemaal voltooid. Maar de gelijkenis van de oorspronkelijke luchtboogbeelden, die worden gedateerd rond 1500, en het werk van de Bossche schilder is opvallend. 'Ik denk dat Bosch is geïnspireerd door de beelden van monsters, narren en dieren', zegt Lerou. 'Hij was ook goed bevriend met de bouwmeester van de Sint-Jan, die net als de schilder in 1516 overleed.'

Kijk bijvoorbeeld naar het 'schijnparadijs' op Bosch' beroemdste schilderij Tuin der Lusten (dat helaas niet in de grote Bosch-tentoonstelling in het Noordbrabants Museum is te zien): soortgelijke fabeldieren en -figuren, dezelfde expressies op koppen en gezichten.

De Sint-Jan is beroemd om zijn 96 luchtboogbeelden, die vanaf de grond nauwelijks zijn te zien. Vanuit de dakgoot kun je recht in hun gezicht of dierenkop kijken. De meeste zitten schrijlings op de luchtboog en kijken omhoog, behalve de vrouw met tamboerijn en het mannetje met muts op de eerste boog aan de zuidzijde, die in amazonezit zitten.

Aanpassingen

Alle beelden zijn bij de grote restauratie aan het eind van de negentiende eeuw vervangen, maar komen wel grotendeels overeen met de oorspronkelijke beelden uit 1500. Van de oorspronkelijke beelden zijn er nog 37 te bezichtigen in de museumloods naast de kathedraal. Maar bij de vervangingen zijn ook aanpassingen gepleegd. Zo is het nieuwe beeld van de man die in zijn blote kont zit ('de broekzakker die schijt aan alles en iedereen heeft') gekuist: hij heeft nu een hand onder zijn billen.

Aan de noordzijde zijn ook twee drinkebroers te zien: mannen drinkend uit een vat. 'De gemiddelde Bosschenaar', grapt Lerou. Ook een andere ondeugd wordt uitgebeeld, door twee figuren die een schertsinstrument - een blaasbalg - bespelen. 'Je ziet ook zieken en gekken. Het is een parade van mensen, een afspiegeling van de maatschappij uit die tijd', aldus Lerou. Er is ook één modern beeld, geplaatst na de laatste grote restauratie in 2011: de engel met het mobieltje.

De belangstelling voor de Wonderlijke Klim is groot: er zijn al bijna 10 duizend kaarten vooraf verkocht. Vooral in de weekenden zitten veel groepen voor de rondleiding al vol. Van de entreeprijs van 7 euro gaat 6 euro naar de Stichting Nationaal Monument Sint Jan ten behoeve van restauratie en onderhoud van de eeuwenoude kathedraal.

Beeld Marcel van den Bergh
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden