Klik en klaar

De uitvinder van de Polaroidfoto is Edwin H. Land (1909-1991) - die zich met zijn dochtertje afvroeg waarom een foto niet direct klaar kon zijn....

Dikke tranen huilde het dochtertje van een vriendin. Ze werd vier, ze droeg een prinsessenjurk en een kroontje en haar moeder had zojuist twee polaroidfoto's van ons gemaakt - een voor haar, een voor mij. Naast elkaar op de bank wachtten we de zestig seconden waarin het beeld langzaam verschijnt, waarin vage kleurvlekken zich aftekenen in een grijs vlak, om door te groeien naar de volledig ontwikkelde foto met die typische, groene polaroidzweem. Mijn foto is leuk, ze zit op schoot, lacht, kijkt helder in de lens - dat is de foto die ze had willen hebben. Op háár foto hangen haar ogen op half zeven en ziet ze eruit of ze niet helemaal wijs is.

Had haar moeder voor een kleinbeeldcamera gekozen, dan was er geen verdriet geweest. Het filmpje zou pas weken later, bij een nieuwe gelegenheid, zijn volgeschoten, en tegen de tijd dat de afdrukken terugkwamen van de ontwikkelcentrale zou de hele foto vergeten zijn - er zou trouwens geen apart exemplaar voor haar zijn gemaakt, want alleen direct-klaarfoto's nodigen uit om ze direct te bekijken en direct uit te delen. Dat ze peperduur zijn, merk je uitsluitend bij de aanschaf van een filmpje (ruim 14 euro voor tien opnamen). Zodra de foto's uit de camera komen, druk bezig zichzelf te ontwikkelen, raakt zoiets volwassens als de wetenschap dat er voor betaald moet worden volledig op de achtergrond.

Met Polaroid werd eind jaren veertig de fotografie opnieuw uitgevonden. Het geheim van Polaroid is het geheim van het toverblok waarop een kind krassend met een zacht potlood op wit papier een tekening te voorschijn brengt. Het plezier van Polaroid is het plezier van het langzaam ontdekken welk beeld zichtbaar wordt.

Kinderlijke verwondering ligt aan de basis van de Polaroidfoto. De uitvinder ervan is Edwin H. Land (1909-1991), een geniale wetenschapper met meer dan vijfhonderd patenten op zijn naam, die de universiteit van Harvard voortijdig verliet om zich te storten op de studie naar gepolariseerd licht. In 1937 zette Land zijn eigen bedrijf op, waar onder meer Polaroid-zonnebrillen werden gemaakt (die schitteringen wegnemen waarmee gewone zonnebrillen geen raad weten), en, in de Tweede Wereldoorlog, verrekijkers, infrarood filters en vliegeniersbrillen waardoorheen piloten duikboten onder water konden zien. Maar Polaroids grootste succes ontwikkelde hij nadat hij in 1943 op kerstvakantie in Santa Fe met zijn dochtertje van drie foto's was wezen maken. Jennifer mocht aanwijzen wat haar vader met zijn Rolleiflex moest fotograferen - een pakezel met brandhout, Jennifer zelf, een indiaanse vrouw die sieraden verkocht. Toen de foto's gemaakt waren, begreep het kind niet dat ze ze niet meteen kon zien. Waarom, vroeg toen ook Land zich af, zou het niet mogelijk zijn een film te maken die zichzelf zou ontwikkelen?

Vijf jaar van intensief onderzoek later presenteerde Polaroid het model 95, genoemd naar de prijs die het apparaat zou kosten, maar die vlak voor de lancering ervan werd verlaagd naar 89,75 dollar, omdat ineens twijfel rees aan de vraag of de nieuwe vinding zou aanslaan. Het apparaat woog, inclusief film, ruim twee kilo, en was zo eenvoudig mogelijk in het gebruik - de moeders van Amerika moesten er hun kinderen mee kunnen fotograferen.

Tijdens een eerste demonstratie in een warenhuis in Boston werden alle 56 camera's, inclusief het demonstratiemodel, verkocht. De onmiddellijke bevrediging van behoeften werd Polaroids grootste kracht.

'Het is heel speels. Als je een filmpje hebt, schiet je het vol', zegt fotograaf Paul Kooiker (37), die zijn werk baseert op polaroidfoto's die hij neemt met de eenvoudige amateurcamera's waarmee je die lekkere snapshots krijgt. 'Zoals je vroeger met Lego speelde, speel je nu met Polaroid.'

'Ik heb wel eens een beursaanvraag gedaan, waarin ik verwees naar het kinderlijke genoegen van de verrassing', vertelt modefotografe Anna Tiedink (31), die met een professionele camera grote (8 bij 10 inch) direct-klaarafdrukken maakt van 10,50 euro per stuk, in tegenstelling tot de meeste modefotografen die alleen kleine Polaroids schieten om opstelling en licht te testen, en hun definitieve foto maken op een klassieke film. Dat beviel Tiedink niet: 'Dan kreeg ik zo'n filmpje terug van het lab, en waren de afdrukken veel scherper en de kleuren veel heftiger, dan was het een heel andere foto dan de polaroid die ik had gemaakt.

'Het voordeel van dit materiaal is dat het heel zacht is, heel flatteus. Heb je een model met een goede huid en heb je een goede visagist, dan hoef je vrijwel nooit te retoucheren. Met Polaroid maak je een sprookje.'

Nog zijn er mensen die vallen voor de magie van de direct-klaarfoto met zijn brede witte rand, maar hun aantal daalt. Polaroid in de Verenigde Staten, jarenlang een van de barometers van Wall Street, heeft vorig jaar oktober surséance van betaling aan moeten vragen - aandelen die in 1998 nog vijftig dollar deden, waren op de dag voor de handel in Polaroid werd gestaakt, gezakt naar 28 dollarcent, een verlies dat zo snel kwam en zo groot was dat het wel om een internetbedrijf leek te gaan, in plaats van een onderneming met een lange en eerbiedwaardige geschiedenis.

In het topjaar 1978 had het bedrijf twintigduizend mensen in dienst, dat zijn er nu nog rond de zevenduizend, en de ontslagen gaan door. Lang bleven de problemen verborgen, in 2000 werden nog 13,1 miljoen instant-camera's verkocht, meer dan in elk jaar daarvoor. Maar de schulden waren al sinds de jaren tachtig enorm gegroeid, en de onderneming is te lang blijven teren op haar succes.

Want Polaroid raakte haar monopolie kwijt. Videocamera's namen eind jaren tachtig de rol van de direct-klaarfoto over, en in de jaren negentig had het bedrijf geen antwoord op de opkomst van de one-hour-services, noch op de snelle opmars van de digitale fotografie, die het niet alleen mogelijk maakt foto's al binnen een paar seconden, in plaats van die lange minuut, te zien, maar ook om ze, via e-mail en homepages, 'uit te delen' aan een veel groter publiek. Verzekeringsagenten en makelaars, grootverbruikers van direct-klaar, kiezen tegenwoordig voor digitaal.

Polaroid wist het ook niet meer. Het bedrijf poogde nieuwe klanten te trekken, met de verkoop van hippe camera's als de Joy Cam en de i-Zone, die korte tijd goed liepen, vooral omdat er zoveel korting op gegeven werd. Een indicatie voor de wanhoop die Polaroid heeft bevangen, is de nieuwste i-Zone - mét ingebouwde radio, waarmee tienermeisjes niet alleen elkaar kunnen fotograferen, maar ook naar hun favoriete muziek luisteren. In kiddo-Amerikaans schrijft Polaroid: 'Ow you can take i-Zone pics AND listen to your vave bands at the same time.' Er zijn voor de i-Zone nu zelfs frontjes in jolige kleuren zodat het toestel valt aan te passen aan stemming en outfit.

Het werkt niet meer. De i-Zone is een flippo, een Pokémon, een Tamagotchi: een speelsigheidje dat na een korte periode van intensief gebruik eindigt in de hoek van een kast, waar het zal verstoffen tot de dag dat de eigenaar verhuist.

Nu al blijkt uit onderzoek dat de kopers van een i-Zone veel minder filmpjes kopen dan de generaties voor hen, de trotse bezitters van de plat opvouwbare SX-70, het mooiste toestel dat Polaroid ooit maakte (zegt Kooiker), of van de logge, zwarte 600-serie die daarop volgde.

De buitenlandse vestigingen, zoals de fabriek in Enschede waar ongeveer zeshonderd werknemers films voor direct-klaar camera's maken, en producten verpakken voor distributie, zijn buiten de surséance van het moederbedrijf gebleven. Polaroid is open en in bedrijf, meldt de website geruststellend, maar dat de onderneming in zijn huidige vorm zal blijven bestaan, lijkt uitgesloten.

Eind volgende maand moet duidelijk worden of en hoe Polaroid verder gaat. Dan worden volgens woordvoerder Skip Colcord van de hoofdvestiging in het Amerikaanse Cambridge de reorganisatievoorstellen voorgelegd aan de faillissementsrechter. Naar verwachting zal het bedrijf in onderdelen worden verkocht. Er is al bedrijfs-onroerendgoed van de hand gedaan, er zijn plannen de divisie te verkopen die zich bezighoudt met de fotografie voor rijbewijzen en paspoorten. Hetzelfde lot lijkt de afdeling beschoren die digitale printers maakt, terwijl cameramakers als Olympus en Canon interesse zouden kunnen hebben in Polaroids distributienetwerk. Ook is het niet ondenkbaar dat de omvangrijke en waardevolle fotocollectie van Polaroid wordt verkocht, waaraan in de vijfenzestig jaar dat het bedrijf bestaat meer dan duizend fotografen hun bijdrage leverden, grote namen zoals Ansel Adams, David Hockney, Andy Warhol, William Wegman, Walker Evans, Robert Mapplethorpe, Robert Rauschenberg.

In de collectie zijn minstens twintigduizend foto's verzameld, maar geïnventariseerd is zij niet - de medewerkers die zich daarmee bezig hielden zijn ontslagen omdat hun werk niet tot de kernactiviteiten van Polaroid gerekend wordt.

Polaroid maakte simpele camera's voor de massa, maar vanaf het begin zocht het bedrijf contact met serieuze kunstenaars. Uitvinder Land stelde al in 1948 Ansel Adams, bekend van zijn landschapsfoto's, aan als adviseur, vroeg ook andere bekende fotografen om advies, en verstrekte gratis materiaal aan fotografen in ruil voor de afdrukken van hun werk die de basis vormen van de Polaroidcollectie. Zo kreeg Walker Evans, de fotograaf van de 'gewone Amerikaan' een SX-70 en de beschikking over een ongelimiteerd aantal Polaroidfilmpjes, waarmee hij in de laatste jaren van zijn leven de fotografie terugbracht tot haar essentie: kijken en kiezen - iets instellen is er bij een SX-70-camera niet bij. David Hockney gebruikte aan het begin van zijn carrière Polaroidfoto's, om er compositieschilderijen mee te maken, van vrienden en familieleden, een herziene vorm van kubisme, maar wel een met een banale inhoud.

In het topjaar 1978 kwam het bedrijf met zijn opmerkelijkste camera, een bakbeest van meer dan honderd kilo waarvan er maar zes zijn gemaakt. Het apparaat maakt contactprints van 20 bij 24 inch. Kunstenaars werden uitgenodigd ermee te werken, William Wegman fotografeerde er zijn Weimaraner-honden Man Ray en Fay Ray mee, Andy Warhol nam een serie zelfportretten en Ansel Adams fotografeerde president Jimmy Carter die de sessies bijna verprutste door de hele tijd maar te willen kijken hoe die prachtige camera werkte.

Land zocht fotografen aan die zijn uitvinding geloofwaardigheid konden geven, die zouden bewijzen dat het hier om 'echte' fotografie ging. Maar wat kunstenaars vooral in Polaroidfotografie aantrok was de directheid ervan en de ongekunsteldheid. Een Polaroidfoto zag er slonzig uit, een beetje goedkoop, het was een kiekje. En omdat de camera's zo simpel waren, kon iedereen Polaroids gebruiken, ook kunstenaars zonder enig fotografisch inzicht. Andy Warhol was gefascineerd door dat viezige. Hij gebruikte Polaroids als schetsmateriaal voor zijn zeefdrukken van beroemdheden, maar nam er in de jaren zeventig en tachtig ook duizenden foto's mee bij elke opening, bij elk feest in Manhattan. 'Als er iemand naar de Factory kwam, het maakte niet uit hoe burgerlijk hij eruit zag, dan vroeg ik hem zijn broek te laten zakken zodat ik zijn pik en ballen kon fotograferen. Het was verrassend te zien wie toestemde en wie weigerde.'

Hét succes van Polaroid is de SX-70, een lichte, plat opvouwbare camera die begin jaren zeventig werd geïntroduceerd. 'Dat is de tragiek van Polaroid', vindt Paul Kooiker, die een aantal SX-70's bezit. 'Ze hebben daarna nooit meer iets beters gemaakt.'

Verspreid in zijn atelier in Amsterdam liggen verschillende Polaroidcamera's, de laatste aanschaf is een in onbruik geraakte medische camera, waarbij een instructieboekje hoort voor het fotograferen van gebitten. 'Ik ben eigenlijk niet zo kapot van Polaroid', zegt Kooiker ineens. 'Het is meer dat ik niet zoveel respect heb voor fotomateriaal. Ik gebruik liever wat onbenulliger camera's dan de grote professionele. Ik vind het leuk om fouten te gebruiken in mijn werk, en bij Polaroids gebeuren dingen die je niet kunt controleren, de kleuren kloppen nooit goed, maar dat is ook okay'.

Kooiker gebruikt de Polaroids die hij schiet als basis voor zijn werk: hij fotografeert ze opnieuw op klassieke film, of scant ze om ze daarna digitaal te bewerken.

Kijken en afdrukken is het enige dat je met de meeste Polaroid-camera's voor amateurs kunt doen, maar de afdrukken zijn nog op allerlei manieren te manipuleren, en kunstenaars deden dat met graagte. De schilder en performer Lucas Samaras ging voordat de kleurlagen waren uitgehard met een pen over de foto's uit zijn SX-70. Hij maakte er bizar vervormde beelden mee van zichzelf, waarin hij iets van zijn psyche wilde laten zien. Je kunt Polaroids ook verwarmen, waardoor de kleuren veranderen, je kunt ze stukknippen (hoewel het bedrijf dat ten zeerste ontraadt) en kijken wat er inzit, je kunt ze bevriezen waardoor het proces van ontwikkelen stopt.

Wat Polaroid bijzonder maakte, is dat zowel snel tevreden amateurs als kunstenaars er door aangetrokken werden. De amateurs hebben in de digitale fotografie een nieuw speeltje gevonden. De kunstenaars willen de magie van het toverblok nog niet kwijt. 'Ik kan me niet voorstellen dat Polaroid ooit failliet gaat', zegt Anna Tiedink, 'het wordt zó veel gebruikt door professionals. Nee hoor, de professionele afdeling blijft bestaan.'

'Denk je dat ze ophouden met filmpjes maken voor amateurs?', vraagt Paul Kooiker. 'Dat zou een ramp zijn!' Om even later te berusten: 'Ach, dan moet ik iets anders zoeken.' En nog weer later: 'Dat kan toch nooit, er zijn nog zo veel camera's in omloop.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden