Klijnsma vijlt scherpste randjes van beleid

De PvdA-staatssecretaris Sociale Zaken moet VVD-beleid uitvoeren - 'grote grutjes'. Tussen die twee vuren in heeft ze toch haar weg weten te vinden.

Jetta Klijnsma heeft weleens onthuld wat ze dacht toen ze het regeerakkoord las dat zij zelf moest gaan uitvoeren.


'Grote grutjes', dacht ze. En toen ze als staatssecretaris een paar maanden op gang was en veel mensen in haar achterban had teleurgesteld, dacht ze het nogmaals: 'Grote grutjes, mensen zagen mij natuurlijk als het sociale gezicht.'


Want zo denkt én praat Jetta Klijnsma nou eenmaal. In een knus archaïsch vocabulaire dat verder alleen nog te vinden is in de oude avonturen van Ollie B. Bommel. En ja, het sociale gezicht was zij inderdaad. In het weinig fortuinlijke kabinet-Balkenende/Bos (2007-2010) was ze nog degene die persoonlijk met haar zalvende goedmoedigheid een opstand in de PvdA bedwong toen het kabinet besloot tot verhoging van de AOW-leeftijd - een plan dat toen nog sneuvelde.


Maar met dat imago van vriendelijke weldoener heeft ze wel afgerekend. De marsorders die zij in het regeerakkoord heeft meegekregen komen rechtstreeks uit de koker van de VVD. Dat is de consequentie van het 'kaartspel' van informateur Wouter Bos: in de formatie-onderhandelingen mochten VVD en PvdA om beurten een onderwerp naar zich toe trekken. De VVD 'trok' sociale zaken.


Zo moest ze de Wet werken naar vermogen van haar liberale voorganger Paul de Krom, waartegen zij zich als Kamerlid heftig had verzet, opeens zelf gaan invoeren. De naam werd anders (Participatiewet) en een paar punten en komma's mochten verplaatst, maar wezenlijk is de wet niet veranderd. De bijstand, de sociale werkplaatsen en de jonggehandicaptenuitkeringen worden samengevoegd en aanmerkelijk versoberd.


Ook een reeks aanscherpingen van vooral de bijstand en de AOW zou Klijnsma nooit zelf bedacht hebben. De controles op uitkeringen moeten aangescherpt, de straffen verhoogd. Zo moeten gemeenten volgens het regeerakkoord de bijstandsuitkering drie maanden stoppen als de ontvanger zijn plichten niet nakomt. Een 'huishouduitkeringstoets' moet stapeling van uitkeringen in een huishouden voorkomen. Bijstandsontvangers krijgen te maken met een werkplicht. Er komt een 'boerkaverbod' voor bijstandsontvangers. En wie bijstand wil, moet Nederlands spreken.


Daar tekende Klijnsma voor toen ze staatssecretaris werd en daarmee zat ze van meet af tussen twee vuren in: de VVD staat geharnast achter haar, terwijl haar eigen PvdA er grote moeite mee heeft. Haar klus was lange tijd des te lastiger omdat ze bij de taakverdeling met haar minister, Lodewijk Asscher, ook nog eens de pensioenen kreeg toegeschoven, een brisante en o zo technische kwestie.


Die pensioenen bepaalden lange tijd de beeldvorming rond Klijnsma. Samen met haar collega op Financiën, staatssecretaris Frans Weekers, moest zij vorig voorjaar de versobering van het pensioensparen regelen. Dat ging mis in de Eerste Kamer, waar de oppositie het plan van tafel veegde. Dat bezorgde Klijnsma en Weekers het etiket van brokkenmakers. Pas daarna raakte het kabinet ervan doordrongen dat met de oppositie moest worden samengewerkt. Dat werd een welhaast structurele samenwerking met D66, ChristenUnie en SGP.


Het werd meteen ook Klijnsma's politieke wederopstanding. Want als iemand optimaal gebruik heeft gemaakt van deze samenwerking om haar onwelgevallige opdrachten uit het regeerakkoord weg te werken, dan is het Klijnsma. Begin februari sloot zij met de drie partijen een akkoord over de Participatiewet en over de aanscherpingen van de bijstand en de AOW.


Het gevolg: alle strafmaatregelen blijven in het wetsvoorstel, maar dan als mogelijkheid voor gemeenten om op te leggen. De kans dat gemeenten er gebruik van maken is klein, omdat zij er erg kritisch over zijn. Bij de presentatie zei Klijnsma dan ook plompverloren dat de plannen sterk de PvdA-kant waren opgeschoven, tot ergernis van de VVD.


Zonder steun van de oppositiepartijen doet Klijnsma nu iets dergelijks met de opdracht dat Nederlands spreken voorwaarde wordt voor het krijgen van bijstand. Juridisch is zo'n eis onhaalbaar, zo heeft ze de VVD voorgehouden. De eis kan wel gesteld, maar een straf kan alleen opgelegd als iemand apert onwillig is om Nederlands te leren. En als het niet lukt wegens gebrek aan talent, kan de gemeente altijd nog besluiten dat de uitkering toch doorloopt.


Daarmee past de maatregel helemaal in het integratiebeleid van haar eigen minister Asscher. En zo blijkt Klijnsma na anderhalf jaar regeren het politieke handwerk, het bijsturen van onwelgevallige marsorders, tot in de vingertoppen te beheersen. Het sociale gezicht is een politieke pragmaticus geworden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden