Kleurloze Bos staat sterker

Wouter Bos kan zich maar beter niet uitspreken over een rode coalitie. Met die tactiek trekt de PvdA meer stemmen, verwacht Joop van Holsteyn....

Volgens Maurice de Hond moet Wouter Bos zich uitspreken voor een kabinet met SP en GroenLinks (Forum, 13 april). Een linkse meerderheid lijkt zich in de peilingen af te tekenen. Wil de PvdA geen aanhang verliezen, dan moet kleur worden bekend. Dan moet Bos doen wat Van Hulten deed direct na zijn verkiezing tot partijvoorzitter. 'Over links als het kan, over rechts als het moet', liet hij toen weten. Bos heeft het hem tot op heden niet nagezegd.

Daar zijn goede redenen voor. Mochten de sociaal-democraten de raad van De Hond opvolgen, dan lopen zij namelijk juist grote electorale risico's. Als we als uitgangspunt nemen dat de PvdA wil deelnemen aan een regeringscoalitie met een zo groot mogelijke eigen inbreng, dan is het raadzaam om geen kleur te bekennen.

Dat is wellicht lastig voor kiezers en het kan op gespannen voet staan met het streven naar meer openheid en helderheid, maar als de PvdA na mei 2007 een grote of zelfs de dominante politieke actor wil zijn, dan houdt ze de lippen ten aanzien van samenwerking stijf op elkaar. Kennelijk heeft men dat intern trouwens begrepen: Van Hulten heeft zijn geloof in links na februari niet meer nadrukkelijk in het openbaar beleden.

Dat is begrijpelijk. Ten eerste is het zo dat kleinere partijen met verkiezingen in zicht nogal eens een deel van hun gepeilde aanhang verliezen. Kijk naar de ChristenUnie en de SP bij de vorige verkiezingen. 'Laat u niet verleiden door de macht, stem lijst acht', aldus Rouvoet, die het CDA als electorale concurrent had. 'Alleen een grote SP dwingt de PvdA links van het midden te blijven. Houd Wouter Bos bij de les, stem lijst zes', had Marijnissen bedacht.

Kopstukken van kleine partijen mopperen steevast over het overlopen van 'hun' kiezers naar de grootste politieke verwant. Dat verlies van aanhang door strategische kiezers heeft echter niets te maken met partijgrootte als zodanig, maar primair met de inschatting van de kiezers van een bepaalde regeringssamenstelling. Linkse kiezers willen een linkse inbreng, en dan stem je als SP'er of aanhanger van GroenLinks, niet geheel van harte misschien, toch maar op de PvdA.

Maar wat te doen als de PvdA tevoren belooft een links kabinet na te streven, met SP en GroenLinks? Niet alleen de electorale logica, maar ook empirisch onderzoek naar strategisch stemgedrag wijst uit, dat de strategische kiezers van kleine linkse partijen dan bij hun partij van eerste voorkeur blijven. En dat is logisch, omdat niet partijgrootte maar de kans op regeringsdeelname, de machtsvraag, hun drijfveer is. Waarom zou je PvdA stemmen als die partij belooft jouw voorkeurspartij - SP of GroenLinks - het kabinet in te loodsen? Dan blijf je gewoon de eigen partij trouw. Wat tot gevolg heeft dat de leegloop van kleine linkse partijen naar de PvdA in het zicht van de verkiezingsdag niet plaatsvindt.

Stel even dat de PvdA het toch niet heeft kunnen laten om kleur te bekennen, en dat links warempel een meerderheid haalt - een riskante aanname, maar goed. Dan is de PvdA in een relatief zwakke positie terechtgekomen, doordat kiezers van de SP en GroenLinks niet in beweging hebben hoeven komen. SP en GroenLinks samen zouden dan wel eens net zo groot kunnen zijn als de PvdA. Een boeiende gedachte voor mensen die een links kabinet een warm hart toedragen, maar in PvdA-gelederen is dat een weinig vrolijk vooruitzicht.

Dan is het immers maar de vraag wat de PvdA van de eigen plannen kan uitvoeren en in welke mate de sociaal-democraten door SP en GroenLinks in de tang worden genomen. Als de PvdA eerst en vooral het eigen programma in praktijk wil brengen, dan zijn concessies aan links niet per definitie minder onaangenaam dan concessies aan rechts.

Stel wederom - 2007 is nog ver weg - dat de PvdA tevoren kleur heeft bekend, maar PvdA, GroenLinks en SP halen samen niet de helft van het aantal zetels. Ook dan zit de PvdA op de blaren.

Niet alleen zal de partij door de met de helderheid gepaard gaande polarisatie, weinig politieke vrienden ter rechterzijde hebben gemaakt, maar in de onderhandelingen met die rechterzijde staat dan ook een relatief kleine PvdA. De strategische stemmers van klein links hebben in dit scenario namelijk geen reden gehad hun partij ontrouw te zijn. De PvdA moet dan, als die kans zich al voordoet, de coalitieslag aangaan met boze tegenstanders vanuit een positie van relatieve zwakte. Dat lijkt niet de beste route naar realisering van de sociaal-democratisch plannen.

Het is van tweeën een. Of de partij streeft ernaar zo groot mogelijk te worden, om eventueel zo veel mogelijk eigen plannen in kabinetsbeleid om te zetten. In dat geval is het electoraal/strategisch niet handig om voor de verkiezingen te zeggen dat een kabinet met SP en GroenLinks de inzet is. Politicoloog Ruud Koole toonde zich onlangs op het PvdA Kennisfestival dan ook weinig gelukkig met de opmerking van Van Hulten.

Of - de tweede optie - de PvdA deelt de analyse van De Hond, of zet om andere redenen in op een linkse coalitie. Dan hebben de aanhangers van klein links geen reden, hun eerste politieke liefde ontrouw te worden, en loopt de PvdA de kans niet de grootste of zelfs maar een grote partij te worden.

Het klemmende verzoek van De Hond aan de PvdA om kleur te bekennen is niet onbegrijpelijk. Maar het is zeker zo begrijpelijk dat die partij, om uiteindelijk zo“veel mogelijk invloed te hebben, dit verzoek naast zich neerlegt. Kleur bekennen, gaat namelijk van 'au'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden