Kleurenfotografie van Lartigue rooskleuriger dan zwart-wit

Lang werd een beetje neergekeken op kleurenfotografie. Het prachtige werk van Jacques Henri Lartigue dat nu in Foam te zien is, bewijst hoe onterecht dat is. De Franse fotograaf legde het goede leven in de 20ste eeuw vast. Rooskleuriger dan in zwart-wit.

Florette, Vence, mai 1954 Beeld J. H. Lartigue, Ministère de la Culture - France /AAJHL
Florette, Vence, mai 1954Beeld J. H. Lartigue, Ministère de la Culture - France /AAJHL

Hij maakte zijn eerste foto in 1902, op 8-jarige leeftijd en de laatste in 1986, het jaar waarin hij op 92-jarige leeftijd overleed. Dagboek van een eeuw was de titel van het eerste fotoboek van Jacques Henri Lartigue (1894-1986), dat een kleine zeventig jaar na die eerste foto verscheen. Treffende titel voor het boek van een man die het grootste deel van zijn leven amateurfotograaf was en bij zijn dood welgeteld 117.577 beelden achterliet.

De zwart-witfoto's van de jonge Lartigue, die het leven vastleggen van een welgestelde familie in Frankrijk aan het begin van de 20ste eeuw, in hun villa's, aan de Côte d'Azur, in het winterse Chamonix en in Parijs, zijn inmiddels opgenomen in grote museumcollecties, ook van het Rijksmuseum. Lartigues wat kinderlijke blik wordt gefascineerd door snelheid, van zeepkisten tot vliegtuigpioniers, door vrouwelijk schoon, van de dienstmeisjes in zijn jeugd tot zijn echtgenotes en minnaressen, en door de natuur, van een achteloos geplukt wildboeket tot aan de nevel over de velden. Eigenlijk kenmerkte de schoonheid van het leven in het algemeen zijn hele fotografenleven.

Florette, Piozzo, 1960 Beeld J. H. Lartigue, Ministère de la Culture - France /AAJHL
Florette, Piozzo, 1960Beeld J. H. Lartigue, Ministère de la Culture - France /AAJHL

Net als bij veel andere fotografen in de 20ste eeuw gold het kleurenwerk lang als een ondergeschoven kind, niet artistiek genoeg voor museale aandacht. En dat terwijl 40 procent van het werk van Lartigue, die al in de jaren tien van de vorige eeuw met autochromen (een vroeg kleurenprocedé) experimenteerde, in kleur werd geschoten. 'Voor mij horen leven en kleur bij elkaar', zei hij. En wát een kleur, en wat een leven.

Bibi au Restaurant d'Eden Roc, Cap d'Antibes, 1920. Bibi, zijn eerste vrouw en in deze periode zijn favoriete model, zit aan een gedekte tafel, voor een raam dat uitziet over de beroemde kustlijn. De combinatie van het voorjaarszonlicht, het wildboeket op tafel en de mistige verte van de Middellandse Zee moet onweerstaanbaar geweest zijn voor de fotograaf, die in kleur kon denken. Maar het autochroomprocedé was, op zijn zachtst gezegd, omslachtig.

Kleur herontdekt

De herontdekking van het kleurenwerk in bekende fotoarchieven van de laatste jaren heeft de fotogeschiedenis voor de zoveelste maal herschreven. Lartigue heeft als schilder-fotograaf een Amerikaanse kompaan in Saul Leiter, wiens Early Color (2006) naam gaf aan de verborgen schatten in de archieven. Ook het oeuvre van André Kertész, Robert Doisneau, Robert Capa en Bruce Davidson heeft nu kleur gekregen.

Het eindproduct was een uiterst gevoelige glasplaat, waarvan er nog 87 overleven in het Lartigue-archief. Voor deze expositie, die vorig jaar voor het eerst te zien was in het Maison Européenne de la Photographie in Parijs, is een dertigtal afgedrukt en nu te zien in de openingszaal in Foam. In het gelijktijdig verschenen prachtboek Lartigue: Life in Color van Martine d'Astier en Martine Ravache worden de foto's afgedrukt met dagboeknotities ernaast, zoals de fotograaf die zijn hele leven maakte - al was het maar omstandig het weer te beschrijven. Mei 1969, Piozzo: 'De lente is opnieuw gearriveerd. De strijd is begonnen. De strijd met zonnige mist, met pruimenbomen in bloei, met de wind, het licht, de zon, met al die ongrijpbare schoonheid.'

In 1927 gaf Lartigue de kleurenfotografie - voorlopig - op: de camera was te zwaar en de beelden te statisch voor een fotograaf die de snelheid van het leven wilde vastleggen. Pas in de jaren vijftig keerde hij terug naar kleur, toen ook 'het onmiddellijke' in kleur kon worden vastgelegd. 'Hoe kun je niet bewogen zijn door de kleurenharmonie die de natuur ons biedt', schreef hij. Hij was inmiddels een paar muzes verder - Florette zou de vrouw van zijn leven blijven.

Lartigue was allang niet meer rijk, leefde van zijn werk als schilder, werd gewaardeerd door tijdgenoten, maar bleef verder onopgemerkt door de kunstgeschiedenis. In zijn vrije tijd fotografeerde hij zijn geliefde. In maart 1965 zien we Florette picknicken in de sneeuw: ze zit buiten op de achterbank van een grijze Citroën 2CV die verderop staat geparkeerd (ja, die banken zaten er los in). Sneeuw zoals sneeuw bedoeld is, misschien ook wel liefde zoals liefde bedoeld is.

Florette, Mégève, 1965 Beeld J.H. Lartigue, Ministère de la Culture - France
Florette, Mégève, 1965Beeld J.H. Lartigue, Ministère de la Culture - France

Er zit iets naïefs in het geïdealiseerde leven van Lartigue in de 20ste eeuw, ver weg van alle strijd die deze eeuw ook kenmerkte. Tussen sommige van die kleurenfoto's op Life in Color zitten twee wereldoorlogen, maar de zon strijkt nog steeds langs de klaproos, en het licht weerkaatst nog altijd van het tafellinnen. Waar Bibi zat, zit nu Florette. Hij trouwde Florette Ormea in 1942 en vijftig jaar zou ze niet van zijn zijde wijken. Zij figureert op talloze foto's als model, als verdwijnpunt, en als ze er zelf niet op staat, krijg je als bezoeker aan de Foam-tentoonstelling het idee dat ze over zijn schouder meekijkt. Als hij over een muurtje bij het strand van Dieppe een jong stel fotografeert of als hij de omgeving vastlegt van Piozzo, waar hij vaak schilderde. Hij fotografeert haar in een bloeiende boomgaard, terwijl ze geduldig naast een schildersezel heeft plaatsgenomen. Op de ezel een impressionistisch werkje dat er nog eens op wijst dat hij een gemiddelde schilder was, maar een uitzonderlijke fotograaf.

In 1962 reizen ze op het vrachtschip Volta naar New York, waar Lartigue zijn foto's toont aan John Szarkowski, de nieuwe fotocurator van het Museum of Modern Art. De ontmoeting verandert zijn leven: hij krijgt een eerste expositie in het MoMA en tijdschrift Life publiceert een selectie van zijn foto's uit de jaren twintig. Als schilder werd hij niet opgemerkt door het establishment, als fotograaf van een voorbij tijdperk (ook al in '63) werd hij wereldberoemd, ook geholpen door de publicatie van Les photographies de J.H. Lartigue (1966) en Diary of a Century, samengesteld door Richard Avedon (1970).

Bibi au Restaurant d'Eden Roc Cap d'Antibes, 1920 Beeld J. H. Lartigue, Ministère de la Culture - France /AAJHL
Bibi au Restaurant d'Eden Roc Cap d'Antibes, 1920Beeld J. H. Lartigue, Ministère de la Culture - France /AAJHL

In 1974 werd zijn nieuwe status als fotograaf bevestigd door de net gekozen president Valéry Giscard d'Estaing, die de bejaarde fotograaf vroeg zijn officiële staatsieportret te maken. Een kleurenfoto trouwens, de president tegen de achtergrond van de Franse vlag, waar een lichte bries overheen lijkt te gaan.

Lartigue mocht ontdekt zijn als fotograaf; uit dat indrukwekkende fotografenleven was het vooral het vroegste zwart-witwerk dat zijn naam heeft gevestigd - en dat in 2014 nog te zien was als onderdeel van de fotografietentoonstelling Modern Times in het Rijksmuseum.

Florette dans le Morgan. Provence, mai 1954 Beeld J.H Lartigue © Ministère de laCulture - France / AAJHL
Florette dans le Morgan. Provence, mai 1954Beeld J.H Lartigue © Ministère de laCulture - France / AAJHL

Lang bleef het kleurenwerk een ondergeschoven kindje, al was het maar omdat de 20ste-eeuwse meesters van de fotografie zich er neerbuigend over hadden uitgelaten, Henri Cartier-Bresson voorop, die kleur zag als verraad aan de kunst: 'Kleurenfotografie is iets voor kooplieden en tijdschriften.' Of Walker Evans: 'Kleurenfotografie is vulgair.' Deze opvattingen hielden de kleurenfotografie niet tegen, maar wel verbazend lang buiten het domein van de kunst. Dat neemt niet weg dat fotografen volop met kleurenfilm experimenteerden, vanaf het moment dat het beschikbaar werd. Walker Evans voorop, die de Polaroidcamera ontdekte.

Maar ook hierin is Lartigue uniek, met dank aan zijn hoge leeftijd en vitaliteit. Hij is de jongeman in het oranje vest die in september 1913 een zelfportret maakt, terwijl hij met zijn familie staat te vissen. En hij maakt die liefdevolle foto van een vrouw op een landweggetje in Venezuela, met op de voorgrond een palm met verkleurende bladeren, een halve eeuw later. Die vrouw is Florette, natuurlijk.

Henri Lartigue, Life in Colour, Foam, Amsterdam, 22 januari t/m 3 april.

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden