Kleur in de kerk

De basiliek in Helvoirt krijgt z'n interieur terug. Onder de zwartgrijze aanslag binnen schuilen heldere lichte beschilderingen. Ze komen boven dankzij een ingrijpende restauratie, zo ook een opmerkelijke kanttekening bij de Russische Revolutie....

Van buiten oogt de Heilige Nicolaaskerk niet eens zo heel bijzonder. De driebeukige kruisbasiliek, gebouwd tussen 1901 en 1903, is gepireerd door de Nederrijnse gotiek. Het neogotische godshuis van baksteen is niet de oudste kerk van Helvoirt. Die eer komt de Oude Kerk toe, een paar honderd meter verderop, het domein van de Nederlands Hervormde gemeente.

Toch is ook de Nicolaaskerk een rijksmonument. Het gebouw wordt beschouwd als het beste werk van de Limburgse architect Hubert van Groenendael, die 33 kerken op zijn naam heeft en daarnaast ook diverse kloosters, ziekenhuizen en scholen bouwde.

Maar wat de katholieke kerk in Helvoirt vooral bijzonder maakt, is het interieur. Achter de zware houten deuren bevinden zich rijke beschilderingen op wanden, plafonds, gewelven, ribben, pilaren en ramen. Het gebouw is van kruin tot plint beschilderd met motieven van planten en dieren. Er zijn negentig planten en vijftig dieren te onderscheiden.

De beschilderingen dateren van rond 1915 en zijn gemaakt door (onder anderen) Albin en Paul Windhausen, Jos Lommen en Emmanuel Perreij. Ze dienen niet alleen ter verfraaiing van de kerk. 'Ze zijn ook bedoeld als lerend en stichtend element. Elke plant en elk dier staat symbool voor iets', zegt Jan Verstijnen, secretaris van het parochiebestuur.

Zo zijn in de eerste travee de 'toonbeelden voor de jeugd' afgebeeld. De olifant, die tijdens haar hele draagtijd van 23 maanden geen gemeenschap heeft, staat symbool voor de kuisheid. Het lam: zachtzinnigheid. Duif: onschuld en eenvoud. Boterbloem: celibaat. Camelia: schoonheid.

De overdadige decoratie in de Nicolaaskerk was jarenlang aan het oog onttrokken door een grijszwarte aanslag van roet en vuil. Hierdoor werd de buitenkant van de kerk veel eerder tot rijksmonument verklaard dan het interieur. We wisten zelf eigenlijk ook niet wat we in huis hadden', erkent Verstijnen. 'Wat er onder de vuillaag zat, was niet te zien.'

Inmiddels wordt ook die monumentale waarde erkend. Het interieur ondergaat sinds juni vorig jaar een grondige restauratie. Centimeter voor centimeter worden wanden en gewelven schoongemaakt en zonodig bijgewerkt met verf en bladgoud. Op een tien meter hoge stellage in het middenschip staat restaurateur Leo Scholten een stukje van het bovengewelf bij te werken met bladgoud. Het schaakbordpatroon meet hoogstens veertig bij vijftien centimeter. 'Daar ben ik een dag mee bezig', zegt Scholten. Eerst wordt op elke blokmotief een soort lijmlaag aangebracht, waarna het bladgoud er tegenaan wordt gedrukt. Even polijsten met een klein kwastje en klaar is Leo. Op naar de volgende afbeelding. Het is een precies werkje, maar ook heel gevarieerd. Scholten: 'Elke vierkante meter in deze kerk is weer anders, niet alleen qua afbeeldingen, ook qua gebruikte techniek. Dat maakt het restauratiewerk gevarieerd en uitdagend.'

Vooraf zijn alle beschilderingen gefotografeerd. Want het wil wel eens gebeuren dat tijdens de werkzaamheden een brok stucwerk naar beneden komt. Dan moet je wel weten wat er stond afgebeeld', aldus collega-restaurateur Gert van Zetten.

Het meeste schilderwerk op de wanden is met lijnolieverf uitgevoerd. Die vlakken kunnen met gedestilleerd water en het schoonmaakproduct elynol worden gereinigd. Maar moeilijker ligt dat bij de gewelven, die met een minerale verf zijn beschilderd. Water zou de verf doen uitsmeren. Voorheen werd dit soort schilderwerk met witbrood schoongemaakt: door de deegkorrels over de wand te rollen, blijft het vuil eraan vastkleven. 'We stonden elke dag bij de bakker', zegt Van Zetten.

De laatste tijd gebruiken de restaurateurs een soort gompoeder dat met een sponsje over het vervuilde oppervlak wordt gewreven. Met draaiende bewegingen wordt het vuil langzaam verwijderd. Maar dat is een tijdrovend werkje. Daarom is in de Nicolaaskerk een noviteit ingezet: het gompoeder wordt met een hogedrukspuit tegen de vuile wanden gespoten. 'Minder intensief en veel effectiever', volgens Van Zetten.

Het schone en (nog) vuile schilderwerk vormen een wereld van verschil: grijszwarte drab naast lichte, heldere kleuren. Waar de beschildering grotendeels is weggevaagd, door bijvoorbeeld lekkend water, wordt zo getrouw mogelijk een nieuweafbeelding opgebracht. Van Zetten toont een blad calque-papier, waarop met honderden kleine prikgaatjes de contouren van een distel zijn gekopieerd. Door houtskoolstof door de gaatjes te stuiven, verschijnt de distel op de blanke wand. Vervolgens wordt de afbeelding met groen en geel ingekleurd.

Volgens de Rijksdienst voor de Monumentenzorg behoort de Nicolaaskerk tot de rijkst beschilderde kerken van Nederland. De restauratie van het binnenschilderwerk en de glas-in-loodramen kost ruim 1,25 miljoen euro.

Daarvan wordt 70 procent betaald door Monumentenzorg. De parochie zelf moet vier ton voor haar rekening nemen, waarvan de helft inmiddels binnen is. Komende zondag houdt de deels opgeknapte Nicolaaskerk een open dag over de lopende restauratie.

Bij de rondleiding zal ongetwijfeld ook stil worden gestaan bij het tableau 'Paulus prekend voor de heidenen te Ephese'. Schilder Alwin Windhausen heeft het schilderij een politiek tintje uit zijn eigen tijd meegegeven, dat verwijst naar de Russische Revolutie. Want op van de Epheser papieren die op het schilderij worden verbrand, staat duidelijk een anticommunistische leus te lezen: 'Bolgewiskij, alles niksqui 1919.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden