Kleintje kul?

Hoe verkoop je een drankje als zijnde gezond, ook wanneer je dat in 2014 niet meer mag zeggen? V zocht uit hoe yoghurt- bacterieverkopers tóch een gezondheidseffect bij de verkoop van hun product suggereren, binnen de marges van de wet.

Begint je dag echt goed met een kleintje Yakult? Vorig jaar werden de gezondheidsclaims van probioticadrankjes als Yakult door de EU verboden. Waarom zou je het dan nog drinken?


'Verrassend lekker op ieder moment van de dag.' 'Past in een goede levensstijl.' 'Je voelt je goed en dat zie je.' Dit zijn recente reclameteksten voor het yoghurtdrankje Yakult in Nederlandse tijdschriften en op tv. Vergelijk die teksten eens met de advertentie in een Amerikaans consumentenblad: '...het drinken van één tot twee flesjes per dag helpt je spijsvertering in balans te krijgen en je algemene gezondheid te verbeteren.' Of een Australische reclame: '... voor iedereen die zijn of haar natuurlijke afweer wil versterken en het spijsverteringsstelsel in goede conditie wil houden.' In Mexico gaan ze nog verder: 'Omdat Yakult maagdarminfecties voorkomt, constipatie vermindert en zorgt voor een goede spijsvertering en een goede werking van het afweersysteem.' Dat zijn nogal wat gezondheidsvoordelen, die Yakult in het buitenland claimt. Maar in Nederland, evenmin als in andere EU-landen, zijn dit jaar termen als 'gezond' of 'weerstand' niet meer te vinden in de Yakultreclames, hoewel het bedrijf vorig jaar ook hier nog adverteerde met 'je weerstand begint in je buik'.


Dat is te wijten aan de European Food Safety Authority (EFSA), in de wandelgang de 'voedselwaakhond' van de Europese Unie genoemd. De EFSA heeft namelijk de afgelopen jaren alle gezondheidsclaims van Yakult en vergelijkbare 'gezonde' drankjes en yoghurtjes van tafel geveegd die worden verkocht onder de noemer 'probiotica'.


Sinds december vorig jaar is elke bewering dat de bacteriën in zulke producten je zouden helpen beter te poepen, je weerstand te verbeteren of je gezonder te maken, streng verboden. Sterker nog: vanaf 2 januari 2014 mag zelfs de term 'probiotica' - wat 'voor het leven' of 'levenbevorderend' betekent en dus op de 'gezonde' bacteriën slaat - niet meer worden gebruikt in reclame-uitingen, omdat de Europese Commissie heeft besloten dat zelfs dat een gezondheidsclaim impliceert. Yakult heeft in Europa dus een probleem. Hoe verkoop je een drankje als 'gezond' wanneer je dat niet mag zeggen?


Wat is Yakult eigenlijk? Terug naar de basis: onze darmen. Daarin zit ruim een kilo overwegend goede bacteriën die helpen bij de vertering van ons voedsel, die bijdragen aan een goede stoelgang en zo onze weerstand op peil houden. Elk mens heeft zulke bacteriën in z'n buik, duizenden verschillende soorten, waaronder melkzuurbacteriën die je ook in gewone yoghurt vindt. Maar als je ziek wordt en/of antibiotica slikt, kunnen ongezonde bacteriën als salmonella, E.coli en clostridium dit darmevenwicht in de war schoppen. Dan raken we bijvoorbeeld verstopt of krijgen juist diarree.


Het zou dan een goed idee kúnnen zijn gezonde bacteriën van buitenaf toe te voegen, bedacht de Japanse onderzoeker Minoru Shirota in 1930. Hij slaagde erin 'goede' melkzuurbacteriën uit zijn eigen ontlasting te isoleren en miljarden ervan, veel en veel meer dan in gewone yoghurt, te stoppen in een yoghurtdrankje. Doordat deze bacteriestam maagzuur- en galresistent was, konden de bacteriën bovendien levend de darm bereiken. Shirota noemde de bacterie lactobacillus (L.) casei Shirota en het drankje Yakult.


In de loop der tijd kwamen er talloze 'navolgers' op de markt: in Nederland bijvoorbeeld Activia en Vifit (van Danone) en Actimel (van Campina).


Alleen al in Nederland gebruiken honderdduizenden mensen dagelijks een yoghurtje met zo'n bacterie en hopen ze er gezonder door te worden. Yakult verkoopt hier ongeveer 200 duizend flesjes per dag. Vorig jaar gaven Europeanen nog 5,13 miljard euro uit aan probiotische voedingsmiddelen en supplementen, maar binnen vijf jaar zal dat waarschijnlijk zo'n 130 miljoen euro minder zijn, meldt het kritische internetdiscussiespanel Foodlog op basis van gegevens van marktanalysebureau Euromonitor. Weliswaar slechts ruim 2,5 procent, maar toch een berg geld minder. Met dank aan de Europese Commissie en EFSA.


Niet overal is men zo streng. De gezondheidsclaims van Yakult zijn wel goedgekeurd of toegelaten in bijvoorbeeld Japan, China, de VS en Zuid-Amerika. Bovendien staan er horden wetenschappers te trappelen om te bewijzen dat probiotica wél werken. Eric Claassen, hoogleraar immunologie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam en algemeen erkend 'probiotica-expert' is er één van. 'Ik doe al sinds 1987 onderzoek naar probiotica, ik zou allang zijn gestopt als er geen gunstige resultaten uit waren gekomen', zegt Claassen. 'Er zijn wel degelijk talloze internationale onderzoeken met honderdduizenden vrijwilligers waaruit een positief effect van probiotica op onze gezondheid blijkt.'


Waarom zijn deze onderzoeken dan toch afgewezen? De EFSA legt de lat te hoog, vindt Claassen. 'Ze beoordelen de producten als geneesmiddelen en daarvoor zijn de eisen, terecht, veel strenger dan voor voedingsmiddelen. Bovendien zijn de criteria niet altijd even duidelijk.'


'Nonsens', vindt Stephan Peters, kennisspecialist voedselveiligheid van het Voedingscentrum. ' Geen enkel onderzoek heeft een duidelijk gezondheidsvoordeel aangetoond voor normale, gezonde mensen. Er kwam bijvoorbeeld uit dat door het drinken van een probioticadrankje als Yakult bepaalde, als gunstig beschouwde stofjes in het bloed toenamen of dat de hoeveelheid goede bacteriën in de darm steeg, maar dat wil niet zeggen dat je daardoor ook minder snel verkouden wordt of beter gaat poepen.'


Martijn Katan, emeritus hoogleraar Voedingsleer aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, is het hiermee eens. 'Dat de lat te hoog ligt, is onzin. Een onderzoek naar echte, meetbare gezondheidseffecten zou vrij gemakkelijk te doen zijn, tegen een fractie van de huidige marketingkosten. Als je bijvoorbeeld wilt bewijzen dat Yakult helpt tegen verstopping, geef je 250 mensen een echt drankje en 250 een placebo. Je laat ze bijhouden hoe vaak ze poepen en dan weet je of het werkt. Hetzelfde geldt voor effecten op griep of verkoudheid.'


Waarom laten probioticaproducenten als Yakult dan niet zulke onderzoeken uitvoeren? Het probleem is dat voedingsmiddelen geen 'medische claims' mogen hebben. Zo mag je niet zeggen dat een voedingsmiddel ziekte kan voorkomen, behandelen of genezen. Wetenschappelijk gezien is dat onlogisch, want het is allang bewezen dat bepaalde voedingsmiddelen ziekten kunnen voorkomen of genezen, denk maar aan citroenen en scheurbuik.


Toch is zo'n verbod terecht, vinden artsen en wetenschappers, omdat het mensen beschermt tegen niet-effectieve of onveilige 'geneeswijzen': kwakzalverij. Het stelt voedingsproducenten vooreen dilemma. Stel dat je kunt aantonen dat Yakult de verschijnselen van griep vermindert. Dan heb je een probleem, want volgens Europese wetgeving mag je daarmee niet adverteren. Maar als je na degelijk onderzoek hebt bewezen dat het drankje níét werkt, heb je ook een probleem. Want waarom zouden mensen het dan nog kopen? 'Deugdelijk onderzoek loont dus helemaal niet voor probiotica- fabrikanten', zegt Martijn Katan. 'Maar dat zal natuurlijk niemand toegeven.'


Er gaan miljarden euro's om in probiotica. In Nederland staat de probiotica-'lobby' bloot aan kritiek, omdat de meeste wetenschappelijke voorstanders banden hebben of hebben gehad met de probiotica-industrie: bijna al het hedendaagse probiotica-onderzoek wordt door het bedrijfsleven betaald en daardoor in een positieve richting gestuurd, zeggen de tegenstanders.


Katan vertelt dat het veertig jaar geleden verwerpelijk was als je geld van de industrie ontving. 'Maar nu wordt er bijna geen wetenschappelijk onderzoek meer zónder gedaan. Dat is een verschuiving van de wetenschappelijke moraal, ook al zeggen de betrokken wetenschappers dat de samenwerking hun oordeel niet beïnvloedt.'


Erasmus-onderzoeker Claassen, die naar eigen zeggen meer dan 120 opdrachtgevers heeft, waaronder universiteiten, overheden en bedrijven als Danone, stelt inderdaad dat zijn mening niet te koop is. 'Ik adviseer en krijg daar geld voor. Maar met zo veel verschillende klanten kan ik helemaal geen voorkeur hebben, dat zou elkaar bijten.'


De EFSA ligt op haar beurt onder vuur van de probioticavoorstanders. De leden zouden niet onafhankelijk zijn en ook aan hun deskundigheid wordt getwijfeld.


De screening op het gebied van wetenschappelijke kennis en onafhankelijkheid is juist ongelofelijk streng, zeggen twee EFSA-leden, Henk van Loveren, hoogleraar immuuntoxicologie aan de universiteit van Maastricht en Hans Verhagen, hoogleraar voeding en voedselveiligheid aan de universiteit van Ulster in Noord-Ierland, in hun spreekkamer op het RIVM. 'Het is natuurlijk een grote klus, maar het panel van de EFSA dat probioticaclaims beoordeelt, bestaat uit twintig internationale, ervaren wetenschappers uit verschillende disciplines', zegt Van Loveren. 'Daardoor is de uiteindelijke argumentatie goed uitgebalanceerd.'


Hoe komt het dan dat de gezondheidsclaims van bijvoorbeeld Yakult in het buitenland wel zijn goedgekeurd? 'De EU-eisen op het gebied van voeding zijn de strengste in de wereld. Hier is iets wetenschappelijk onderbouwd of niet. In de VS is dat anders. Daar hanteert men een glijdende schaal van qualified health claim', vertelt Verhagen. 'Gezondheidsclaims worden daar ook toegelaten als ze probably waar zijn, possibly en zelfs very little. En in Japan vragen ze zich af waarom we al die heisa schoppen: hier testen we mensen, daar is zelfs onderzoek met proefdieren al valide genoeg.' De beoordeling is dus streng, maar wel degelijk duidelijk, vinden Van Loveren en Verhagen. Iedereen kan op de EFSA-website exact de criteria nalezen en de argumenten op grond waarvan het panel de claims heeft afgewezen.


Ook hoeven producenten helemaal niet zo bang te zijn dat ze te snel op het gebied van medische claims komen. 'Neem Becel Pro-Activ: dat verlaagt bloedcholesterol', zegt Van Loveren. 'Die claim is goedgekeurd, maar zegt niet dat je er gezonder van wordt. Hier wordt alleen iets gezegd over de positieve invloed die het product heeft op een risicofactor, namelijk het cholesterolniveau. Dat mag dus wel, maar bijvoorbeeld niet: 'voorkomt een hartaanval'.'


Hoe moet het nu verder met Yakult & Co? Volgens de Europese Commissie word je er niet beter van. Maar wie de verpakkingen van de yoghurtjes leest, vindt daarop nog steeds gezondheids- en immuunclaims. Die worden nu alleen niet meer aan de bacteriën toegeschreven, maar aan toegevoegde vitaminen D, C, of B6.


Dat is namelijk wel toegestaan. Al worden die vitaminen volgens het Voedingscentrum volstrekt onnodig toegevoegd: met een normaal, gevarieerd voedingspatroon krijg je voldoende binnen. '(Naast de bacteriën) voegen we vitamine B6 en D toe die je immuunsysteem ondersteunen', juicht de Actimelverpakking bijvoorbeeld. Vifit doet het nog slinkser: 'met belangrijke vitaminen - Vifit voor je afweersysteem', staat in grote letters op een pak aardbeienyoghurt.


'Dit is een slimme manier om toch claims te kunnen gebruiken', zegt Peters van het Voedingscentrum. 'Je moet de etiketten nu heel goed lezen om te ontdekken waarop de claim is gebaseerd.' Alleen Yakult wringt zich niet in zulke bochten. Volgens de woordvoerster vertrouwt het bedrijf 'op zijn lange, goede reputatie' en verwacht het geen heel grote omzetdaling. En daarin zouden ze wel eens gelijk kunnen krijgen.


Volgens Maarten Tolboom van marktonderzoeksbureau NIPO zijn consumenten gewoontedieren, die nauwelijks etiketten lezen of zich in achtergronden verdiepen. 'Producten als Yakult spelen in op de behoefte van een groeiende groep consumenten om gezonder te leven. Reclames appelleren aan emotie: consumenten krijgen onbewust nog steeds 'goed voor mij' mee en blijven het gewoon kopen.'


En zo niet, dan drinken dertig miljoen mensen in de rest van de wereld nog dagelijks een kleintje Yakult. Of ze er wel of niet gezonder van worden.


LACTOBACILLUS


IN NEDERLAND BEVAT NIET ALLEEN YALKULT BACTERIESOORTEN, OOK MERKEN ALS ACTIVIA EN VIFIT VOEGEN DIE TOE . ELK YOGHURTJE HEEFT ZIJN EIGEN GOEDE BACTERIESOORTEN DIE ALLEMAAL FAMILIE ZIJN VAN DE STANDAARD YOGHURTBACTERIëN LACTOBACILLUS EN BIFIDUS, MAAR VAAK INDRUKWEKKENDE FANTASIENAMEN HEBBEN ALS L. CASEI DEFENSIS (ACTIMEL) OF BIFIDUS ACTIREGULARIS OF ESSENSIS (ACTIVIA).


Gezondheidsclaims

Een gezondheidsclaim beschrijft het verband tussen een voedingsstof in een levensmiddel en het effect op de gezondheid. Voor 2006 mochten er in Nederland gezondheidsclaims staan op verpakkingen, mits ze niet misleidend waren. Dat was nauwelijks aantoonbaar en het aantal claims liep uit de hand. Daarom zijn sinds 2006 gezondheidsclaims op levensmiddelen volgens de Europese wetgeving verboden, tenzij ze zijn opgenomen in de lijst van toegestane claims. De European Food Safety Authority (EFSA), een onafhankelijk, wetenschappelijk onderzoeksinstituut dat de Europese Commissie (EC) adviseert, beoordeelt de claims aan de hand van ingediende onderzoeksdossiers: er zijn bij EFSA 4.500 gezondheidsclaims voor voedingsmiddelen ingediend. Het gezondheidseffect moet worden aangetoond in gezonde mensen en de bewijslast ligt bij de producent. Eind 2012 is er uiteindelijk een lijst van 220 generieke gezondheidsclaims goedgekeurd; alleen die zijn dus toegelaten. Als EFSA een claim goedkeurt, wordt er een positief advies uitgebracht aan de EC en dat advies wordt bijna altijd overgenomen. De praktische handhaving van de claims, zoals het screenen van reclames, regelen de lidstaten zelf. In Nederland doet de Nederlandse Voedsel- en Waren Autoriteit dit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden