Reportage Natuurgebied Binnenveld

Kleine natuurgebieden onder vuur van de overheid, maar blauwgrasland Binnenveld krijgt hulp

Het kabinet wil onderzoeken of alle Natura 2000-gebieden hun status wel moeten behouden. Het is een handreiking aan de boeren die te lijden hebben van stikstofmaatregelen. Misschien kan het kleine Binnenveld, in het grensgebied tussen Utrecht en Gelderland, overleven mede dankzij een burgerinitiatief. ‘Dit is dan wel geen Natura 2000-gebied, de diertjes hebben daar lak aan.’

Natuurgebied het Binnenveld in het grensgebied van Gelderland en Utrecht is een van de kleinere Natura 2000-gebieden. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Op hoge rubberlaarzen sopt Patrick Jansen door het natte gras van de Bennekomse Meent. In dit jaargetijde is er van de bijzondere plantengroei niet veel te zien, maar in de zomer komt hier de Spaanse ruiter op en bloeit de klokjesgentiaan. Het is de typische begroeiing van blauwgraslanden, zegt Jansen. ‘En dit is het grootste stuk dat we er nog van hebben in Nederland.’

De Bennekomse Meent (15 hectare) maakt deel uit van het Binnenveld bij Wageningen, een van de kleinere Natura 2000-gebieden van Nederland. Die liggen onder vuur. In het pakket stikstofmaatregelen dat het kabinet deze week bekendmaakte staat ook dat het kabinet wil onderzoeken of alle Natura 2000-gebieden die als zodanig zijn aangewezen die status wel moeten behouden. Sommige zijn zo klein en kwetsbaar dat ze wellicht beter geschrapt kunnen worden. Het is een handreiking aan de boeren. Eerder liet LTO-voorman Marc Calon weten dat Nederland bezaaid is met een ‘lappendeken’ van natuurgebieden die de landbouw dwars zitten. Als we er daar een stel van schrappen, kunnen boeren gemakkelijker hun gang gaan, suggereerde Calon.

De Bennekomse Meent maakt deel uit van het Binnenveld bij Wageningen. Beeld Mac van Dinther

Juist meer ruimte geven

Het Binnenveld is zo’n terrein dat op de nominatie zou kunnen staan om van de lijst te verdwijnen. Dat is eerder al eens geprobeerd. Onbegrijpelijk, vindt Jansen, die behalve hoofddocent Ecologie aan Wageningen University and Research (WUR) ook actief natuurbeschermer is. Het Binnenveld is inderdaad klein, beaamt Jansen. ‘Maar dat is geen reden om het op te doeken. We moeten het juist méér ruimte geven.’

Nederland heeft 162 Natura 2000-gebieden. Sommige daarvan zijn heel groot, zoals de Veluwe (88 duizend hectare) en de Waddenzee (271 duizend hectare). Andere zijn heel klein, zoals het Binnenveld (111 hectare). Dat het zo’n lappendeken is komt juist door de regering zelf, zegt Han Olff, hoogleraar Ecologie aan de Rijks Universiteit Groningen (RUG). Toen Natura 2000-gebieden werden aangewezen deed Nederland dat volgens Olff heel minimalistisch.

‘De grenzen werden nauw getrokken, om de landbouw zo min mogelijk last te bezorgen.’ Kort daarna haalde staatssecretaris Henk Bleker (2010-2012) een streep door het plan voor ecologische verbindingszones waarmee natuurgebieden met elkaar verbonden zouden worden. Met als resultaat dat Nederland nu zit opgescheept met een reeks verbrokkelde natuurgebieden, zegt Olff. ‘Het is saillant dat dit gebeurde onder dezelfde minister-president die nu zegt dat natuurgebieden niet robuust genoeg zijn.’

Volgens Olff is er geen minimum maat voor natuurgebieden. ‘Dat hangt ook van de omgeving af.’ Liggen ze dicht bij andere natuurgebieden bijvoorbeeld, dan kunnen zeldzame soorten zich gemakkelijker verplaatsen. ‘Maar door de intensivering van de landbouw worden natuurgebieden steeds verder van elkaar geïsoleerd.’

Een laag grond is afgegraven voor vernatting in het Binnenveld. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Kwelwater 

Dit proces heeft zich rond het Binnenveld voltrokken, zegt Jansen, wijzend op een kaart van het gebied. De vallei tussen Wageningen, Rhenen, Ede en Veenendaal was ooit nat grasland waar het kwelwater uit de Veluwe en de Utrechtse Heuvelrug omhoog kwam. Boeren gebruikten het als hooiland waar ze één keer per jaar, in de zomer, gras konden maaien. Daardoor gedijden hier plantensoorten die het goed doen op natte, voedselarme grond zoals blauwe zegge en wilde orchideeën. In de afgelopen decennia zijn de graslanden ontwaterd en bemest voor landbouw; van de oorspronkelijke vegetatie is weinig meer over.

Om daar iets van terug te brengen ontstond het plan om een groot gebied aan weerszijden van het kanaaltje de Grift, de grens tussen Utrecht en Gelderland, als natuurgebied aan te wijzen. Maar de boeren aan de Utrechtse kant waren tegen: in de omgeving zit veel intensieve veeteelt. De provincie Utrecht liet zijn oren hangen naar de boeren, zegt Jansen. Met als gevolg dat het natuurgebied veel kleiner werd dan gepland. ‘Het Binnenveld is zo klein omdat de overheid er zijn nek niet voor durfde uit te steken.’

Maar de buurprovincie denkt er heel anders over. Aan de Gelderse kant wordt gewerkt aan 280 hectare nieuw natuurgebied. 50 hectare daarvan is aangekocht door een burgerinitiatief Mooi Binnenveld dat vier ton ophaalde met crowdfunding. De restauratie is in volle gang, laat Jansen zien. De bemeste bodemlaag wordt afgeschraapt, zodat het kwelwater weer naar boven komt. Overal zijn plassen waar kieviten foerageren. Kijk, wijst Jansen: ‘Daar loopt een kleine zilverreiger.’

Het Binnenveld (de twee groengeel ingekleurde gebieden). Beeld Geen

Robuustheidstoets

Over een jaar of vijf zijn de bijzondere planten en dieren hier weer terug, hoopt Jansen. ‘Dit is dan wel geen Natura 2000-gebied. Maar daar hebben de diertjes lak aan. Het helpt wel mee aan de instandhouding.’ Misschien kan het Binnenveld daarmee de robuustheidstoets van het kabinet doorstaan.

Het Binnenveld is eigendom van Staatsbosbeheer. Die laat zich over de kabinetsvoornemens niet uit. ‘Daar mengen wij ons niet in’, zegt een woordvoerder. ‘Wij zijn uitvoerders. Het beleid is aan de politiek.’ Overigens zal het met het schrappen van natuurgebieden zo’n vaart niet lopen, meent ecoloog Olff. ‘Balkenende heeft dat in 2008 al eens geprobeerd. De EU zei daar nee tegen. Je kunt niet een natuurgebied eerst verwaarlozen en daarna zeggen: het stelt niets meer voor. Ik zie het als een politiek spelletje: we pakken de boeren aan, dan straffen we de natuur ook een beetje.’

Natuurherstel in het natuurgebied: de bemeste bodemlaag wordt afgeschraapt, zodat het kwelwater weer naar boven komt. Beeld Mac van Dinther
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden