Kleine kokette

Ze was de hoop van de natie, steunpilaar van de filmindustrie en ging op haar 22ste al met pensioen. Kindster Shirley Temple is, 85 jaar oud, overleden.

'Zolang we Shirley Temple hebben, komt alles goed.' Zo sprak Franklin D. Roosevelt midden jaren dertig tot zijn landgenoten. Amerika was dan wel geveld door de crisis, maar in de bioscoop bood haar 'lachende gezicht' troost, aldus de president. En dat voor maar 15 cent per kaartje.


De belichaming van het Amerikaans optimisme kwam met wangkuiltjes en engelkrulletjes en wist al tapdansend en zingend een groot deel van de natie te vertederen. Shirley Temple, dinsdag op 85-jarige leeftijd overleden in haar huis in San Francisco, was meer dan een actrice. In haar hoogtijdagen was ze de spil van een industrie.


Ster in meer dan 45 speelfilms. Acht daarvan nam ze op in 1934, waaronder de internationale hit Bright Eyes. Een komisch melodrama met die archetypische Temple-rol: het opgewekte weesmeisje dat alles en iedereen bijeenbrengt met haar sprankelogen. De daarop volgende jaren gold haar kindsterimperium als onaantastbaar. Op 5-jarige leeftijd was Temple 's werelds lucratiefste studioster, nog vóór tijdgenoot Clark Gable. De Fox Studio, die in de jaren dertig bijna bankroet was, overleefde dankzij het kindercontract. Onderwijl deed de Temple-poppenindustrie goede zaken; er gingen tientallen miljoenen in om.


Alles begon met een dansklas voor peuters in Santa Monica, Californië, waar het ritmisch talent van de 3 jaar oude Shirley Jane Temple opviel. Of, voor wie de meer kwaadsprekende onder de vele Temple-biografieën wil geloven, begon alles met de gefnuikte danscarrière van moeder Gertrude, die eiste dat haar dochter wél zou doorbreken. Geruchten die Temple zelf recht zette in haar autobiografie: ze was nooit gepusht. Moeder Gertrude behoedde haar juist: zorgde ervoor dat de faam nooit naar haar hoofd steeg. En ja, die eerste, armetierige studio die haar een contractje aanbood, voor een serie korte films, daar sloot men de onderbetaalde kindsterren nog weleens op in een kist met ijsblok, om 'af te koelen'. Maar ze hield er geen psychische schade aan over, schreef Temple. 'Het bracht me discipline bij.'


Toen ze eenmaal door Fox was ingelijfd, veranderde haar wereld en die van haar moeder en vader, een eenvoudige bankklerk die nauwelijks school had genoten. Een negentienkoppig schrijfteam was namens de studio continu in de weer om films te bedenken en klassiekers te bewerken zodat die zouden passen bij het meisje. Op gezag van de studiobaas, die bang was dat ze haar onschuldige blik zou verliezen, werd Temple afgeschermd van collega's en belangstellenden en op de set ondergebracht in een speciaal voor haar ingerichte bungalow. Een bekend, vaak aangehaald feitje om haar faam te illustreren, is de hoeveelheid cadeaus die ze ontving voor haar 8ste verjaardag: 135 duizend stuks, toegezonden uit de hele wereld, waaronder een levende kangoeroe uit Australië.


De sentimentele speelstijl van Temple was die van voor de grote omslag in Hollywood, toen Marlon Brando het meer ingeleefde, realistische acteren introduceerde. Ze kon begenadigd geëxalteerd sprankelen, op commando. In snoezig jurkje, maar ook als tomboy. Haar dansduet met acteur en tapdanser Bill 'Bojangles' Robinson, in The Little Colonel (1935), een komisch melodrama over de Amerikaanse burgeroorlog, is vaak aangeduid als een mijlpaal in de Hollywoodgeschiedenis. Een blank meisje en een zwarte man, zo vrijelijk samen dansend, dat was nieuw, ongehoord.


'Dubieus koket', zo omschreef Graham Greene het spel van Temple, vanwege haar rol om het door John Ford geregisseerde India-epos Wee Willie Winkie uit 1937. De kinderlijke pose betrof een vermomming, redeneerde de Britse schrijver, waaronder de actrice op een weinig onschuldige wijze mannen van middelbare leeftijd lokte. De filmstudio schakelde een bataljon advocaten in, een rechter sprak zich uit tegen de publicatie.


Al in 1939 daalde Temples' ster. Ze verloor een hoofdrol in de MGM-productie The Wizard of Oz aan Judy Garland, omdat de Fox Studio haar niet wilde verhuren aan de concurrent. Daarna had de ster plots afgedaan voor het grote publiek en volgde een reeks flops. Met 22 ging Temple als actrice met pensioen. Vader, die de miljoeneninkomsten van zijn dochter beheerde, bleek zowat het complete fortuin te hebben verloren aan slechte investeringen. Temple klaagde hem niet aan: hij was dom geweest, meer niet. Na een mislukt huwelijk met een minder bekende, drankzuchtige acteur, huwde ze een oliemiljonair. In de jaren zestig werd Temple actief in de politiek, als republikein en ingelijfd door president Richard Nixon. Ze was ambassadeur in Ghana en Tsjechoslowakije.


Terugkijkend op haar carrière als actrice sprak Temple altijd met relativering. 'Ik schaar mijzelf naast Rin Tin Tin. Tijdens de depressie, toen mensen iets zochten om vrolijk van te worden, vielen ze voor een hond en een klein meisje.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden