Klein geluk in de Oost-Duitse provincie

Met twee boeken verwierf Ingo Schulze (Dresden, 1962) al grote internationale bekendheid. Na 33 ogenblikken van geluk, over St.-Petersburg, is nu ook Simpele story's vertaald (Van Gennep; * 34,90)....

HELGA MERITS

'TOEN IK klein was, zei mijn moeder altijd: als ik zestig ben, ga ik naar het Westen en kom ik met volle tassen terug. We dachten toen nog dat de DDR eeuwig zou blijven bestaan.' Nu woont de schrijver Ingo Schulze in een ruime flat in Neuköln, een deel van Berlijn dat ooit tot de Amerikaanse sector behoorde. Hij pendelt heen en weer tussen West- en Oost-Duitsland.

In Simpele story's - Roman in 29 vertellingen beschrijft hij hoe ingrijpend het dagelijkse leven van de inwoners uit een kleine provinciestad is veranderd door de 'Wende' van 1989. Het grote historische moment zelf laat hij buiten beschouwing. 'Herfst 1989 was zo belangrijk voor me dat ik er nog niet over kan schrijven', zegt Schulze. Simpele story's gaat alleen over de jaren die erop volgen. In de Duitse pers werd het boek niettemin bejubeld als de langverwachte roman over de hereniging van Duitsland.

De 'Wende' vond alweer bijna tien jaar geleden plaats, maar voor Schulze, geboren en getogen in Oost-Duitsland, neemt de DDR nog een belangrijke plaats in zijn leven in, en daarmee in zijn literatuur. Hij volgde het geijkte, of in zijn eigen woorden 'rechtlijnige' stramien van de DDR-carrière: school, eindexamen, leger, studeren, werk, zij het dat hij altijd veel geluk had. Hij hoefde bijvoorbeeld maar anderhalf jaar in het leger, kreeg een goede studieplaats - klassieke filologie in Jena - en ontving jarenlang elke maand een pakket boeken van familie in West-Duitsland.

'We wisten natuurlijk dat het in het Westen mooier was, maar dat betekende niet dat we weg wilden. Vertrekken uit de DDR heb ik destijds dan ook nooit als verzetsdaad kunnen zien. Ik was niet teleurgesteld als iemand vertrok, maar vond dat er, als het uur U zou aanbreken, nog wat mensen over moesten zijn. Maar eigenlijk konden we niet geloven dat het ooit echt zou gebeuren.

'Volgens de meest optimistische voorspellingen zouden er hoe dan ook twee machtsblokken blijven bestaan. Wat er in 1989 gebeurde, heb ik daarom nooit voor mogelijk gehouden. Het was totaal onwerkelijk toen de grenzen opengingen. Ik dacht toen nog: nu ontstaat een lawine die geen mens meer tegen kan houden. Het is ontzettend snel gegaan. In het begin waren we nog acteurs in dit proces, maar de tijd dat je nog adequaat kon reageren op de veranderingen was al gauw voorbij.'

Schulze was na zijn studie als dramaturg verbonden aan de schouwburg van Altenburg, een provinciestadje ten zuiden van Leipzig. Het was een comfortabele werkplek, zegt hij, onder meer omdat hij maar vier uur per dag aanwezig hoefde te zijn. Als er niets te doen was, nam hij een boek mee. Het theater was in de DDR-tijd nog een relatieve vrijplaats, maar die functie ging na de omwenteling verloren.

'Toen was het interessanter om bij een krant te werken. Ik besloot met een paar vrienden een lokaal weekblad over te nemen en meteen een gratis advertentiekrant op te richten. Maar op een gegeven moment had ik twintig werknemers onder me en hield ik me alleen nog met het geld bezig, terwijl ik daar geen enkel benul van had. Ik wist niet eens wat 'cash' betekende, laat staan zoiets als btw. We dachten dat alles heel goed liep, totdat de navorderingen kwamen. Toen bleek dat ik een jaar lang geen btw had afgedragen.

'In die tijd ben ik twintig kilo aangekomen en ging ik met hartkloppingen naar mijn werk omdat ik de spanning niet aankon. Moest ik er echt al mijn energie insteken en mijn gezondheid ervoor op het spel zetten? Werkeloosheid werd een wensdroom, maar als ik stopte zouden er arbeidsplaatsen verloren gaan. En zou ik mijn hele leven de schulden moeten afbetalen, wat minstens zo erg was. Het liefst ging ik naar Berlijn, omdat ik schrijver wilde worden. Ik moest dat op mijn 29ste, 30ste maar eens proberen, vond ik.'

Toen Schulze de gelegenheid kreeg naar St.-Peterburg te gaan om ook daar een advertentieblad op te zetten, en iemand bereid bleek het werk bij de krant over te nemen, liet hij zich dat geen twee keer zeggen. Hij bleef er een halfjaar. In de laatste weken voor zijn terugkeer maakte hij aantekeningen en schetsen voor verhalen. Daaruit ontstond zijn eerste boek, 33 ogenblikken van geluk - Avontuurlijke noties uit St.-Petersburg.

'St.-Petersburg is een stad waar ongelooflijke dingen gebeuren. Tijdens het schrijven besefte ik ineens dat ook ik bepaalde ervaringen had opgedaan die raakvlakken hadden met mijn eigen leven: de overgang van het socialistische naar het kapitalistische systeem. Het is in feite een boek over Oost-Duitsland en over mijn eigen, persoonlijke vragen.'

In 33 ogenblikken van geluk, een verzameling wonderlijke verhalen over het huidige St.-Petersburg, lopen realiteit en fantasie door elkaar. Schulze verwijst meer dan eens naar Russische auteurs als Poesjkin, Gogol en Vladimir Sorokin, niet alleen inhoudelijk maar ook in de zeer uiteenlopende stijlen die hij hanteert. 'Ik heb lange tijd naar mijn eigen stem gezocht. Ik dacht altijd dat echte schrijvers een eigen stijl hebben die je na twee, drie zinnen herkent. Maar de werkelijkheid in Rusland is zo disparaat dat ik bij elk verhaal als vanzelf een andere toon gebruikte. Een verhaal over een 70-jarige portierster vertel je nu eenmaal heel anders dan een verhaal over twee Duitse handelaren.'

Ook Simpele story's is een verzameling korte vertellingen. Dit keer spelen ze zich af in Schulze's eigen Altenburg. In al het andere lijkt het boek een tegenhanger van het eerste: het avontuurlijke heeft plaatsgemaakt voor het alledaagse, de verhalen staan nu niet op zich, maar hangen met elkaar samen. Bovendien koos Schulze voor één sobere stijl - een keer niet naar voorbeeld van Russische, maar van Amerikaanse schrijvers als Ernest Hemmingway en Raymond Carver.

'Ik begon op die toon over mijn eigen ervaringen te vertellen. Door die laconieke, esthetische stijl merkte ik dat ik kon schrijven over onderwerpen waarover ik eerst niet dacht te kunnen schrijven. Voor Simpele story's heb ik gekozen voor de klassieke, conventionele vorm van korte verhalen, omdat die naar mijn idee goed past bij de fase waarin Oost-Duitsland zich nu bevindt. Voor mij bestaat er een grote verwantschap tussen het huidige Oost-Duitsland en de jaren vijftig in West-Duitsland en Amerika. Bij de film A Streetcar Named Desire zie ik direct Altenburg voor me.'

In Simpele story's komen verscheidene inwoners van Altenburg afwisselend aan het woord. De veranderingen in hun leven als gevolg van de hereniging en de manieren waarop West-Duitsland hun bestaan binnendringt, worden in kleine episoden aanschouwelijk gemaakt. De vertellingen zijn op zich eenvoudig, maar de structuur van het boek is complex, omdat pas gaandeweg duidelijk wordt hoe de afzonderlijke geschiedenissen met elkaar samenhangen.

'Simpele story's speelt zich af in een provinciestad waar de meeste mensen elkaar wel kennen of in ieder geval van elkaar gehoord hebben. In het boek bevindt de lezer zich eigenlijk in de positie van iemand die voor het eerst in de stad komt en gaandeweg leert welke mensen bij elkaar horen, wie de buren zijn, wat voor werk ze doen, terwijl je een aantal namen en gezichten tegelijk ook weer vergeet.'

Het boek begint in februari 1990. In het midden van dat jaar wordt de D-mark geïntroduceerd, maar de hoop dat daarmee alles goed zou komen, vervliegt snel. Spoedig heersen voornamelijk teleurstelling en soms wanhoop als gevolg van de ontslagen en de stuklopende relaties. Dit alles wordt terloops verteld, alsof iedereen van te voren al berust in de veranderingen die zich voordoen. Ook de korte momenten van geluk die op onverwachte momenten aanbreken, net als in het vorige boek, krijgen weinig nadruk. Iedereen probeert zijn eigen leven in zo goed mogelijke banen te leiden.

'De samenleving is natuurlijk sterk veranderd. Het dagelijks leven in de DDR was vrij van de zorgen die nu voor een deel ons leven bepalen, of het nu om werkloosheid gaat of om de vraag hoe je je huur moet opbrengen. Op een bepaalde manier was het leven toen veel rustiger. Geld speelde geen belangrijke rol. We spraken natuurlijk vaak over geld, maar dat was nog niets vergeleken met nu.

'Als je de personages tot leven kon wekken en vroeg: zou je de DDR terug willen hebben, denk ik dat niemand daar positief op zou reageren, een enkeling daargelaten. Wat mijn eigen leven betreft: natuurlijk was het zo dat ik vroeger kon doen wat ik leuk vond. Ik had een comfortabele positie bij het theater. En daarna ging ik ineens gebukt onder het juk van de krant en de verantwoordelijkheid. Maar de DDR en de Bondsrepubliek kun je niet met elkaar vergelijken: in de DDR had je immers geen alternatieven.

'In Oost-Duitsland heeft een ommekeer plaatsgevonden: van ideologie naar marktmechanisme. In Simpele story's wilde ik over die veranderingen schrijven. Voor mij is Oost-Duitsland geen voltooid verleden tijd: het maakt nog altijd deel uit van mijn leven, ik ben erdoor gevormd. Daarom schrijf ik er verhalen over, al verheug ik me op het moment dat ik kan zeggen: ik heb verteld wat ik erover wilde vertellen en nu ga ik over iets heel anders schrijven. Er bestaat alleen een kans dat ik dan niets meer te schrijven heb.'

Helga Merits

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden