Renate Dorrestein

Postuum Renate Dorrestein

Klassieke verhalenverteller Renate Dorrestein (1954-2018) liet ons zien waartoe mensen in staat zijn

Renate Dorrestein Beeld ANP

Renate Dorrestein was in veel opzichten uniek in de Nederlandse letteren. Haar werk zat vol vaart, humor én moralisme. Ze liet ons zien waartoe de mens in staat is, zonder een oordeel te vellen. Vrijdag overleed ze, 64 jaar oud.

Weinig schrijvers wagen zich eraan, aan een literaire beginselverklaring. Stel je voor dat je eraan gehouden wordt. Renate Dorrestein deed dat wel, op haar website, zoals bedrijven hun ‘missie’ etaleren. Onder het kopje ‘Wat ik geloof’ onthult ze haar literaire overtuigingen. Literatuur ‘laat ons zien wat het betekent om mens te zijn en hoe moeilijk het is een fatsoenlijk mens te blijven als de omstandigheden onfatsoenlijk worden’. Literatuur ‘helpt ons, ons met anderen te identificeren en ook onszelf te begrijpen.’

Wie nooit iets van Dorrestein gelezen heeft zou uit deze plechtige woorden kunnen afleiden dat haar werk bloedernstig, stichtend en moreel zuiver op de graat is. Dat is het allemaal juist niet. Dorrestein laat ons in het hoofd kruipen van mensen met grote tekortkomingen, mensen die leugens verspreiden, geheimen afdekken, verraad plegen of gruwelijk wraak nemen – en degenen die daar slachtoffer van zijn. Zij beschrijft al die personages met mededogen en humor en geeft hun een stem. Moralistisch is haar werk wel, daar liet zij zelf nooit enig misverstand over bestaan. Zij toont waartoe mensen in staat zijn. Maar zij laat de lezer zelf oordelen.

Dat moralisme, daarin onderscheidde Dorrestein zich van haar meeste collega’s in de Nederlandse literatuur. En ook in de vorm die zij koos was zij een eenling. Zij was een literaire schrijfster, zeker, maar ook een klassieke verhalenverteller. Over de techniek van het vertellen en het schrijven, en over de belemmeringen, schreef ze in haar non-fictieboeken Het geheim van de schrijver (2000) en De blokkade (2013). Daarin toont ze zich een liefhebber de pure fictie, het verzonnen verhaal, liefs met een kop en een staart en flink wat spanning.

Taak van de schrijver

Ze is uitgesproken over de taak van de schrijver. Zij vindt dat ze haar lezers met vaste hand door het verhaal moet loodsen. Niet de schrijver zelf moet de tranen van woede of ontroering voelen prikken, maar de lezer. De schrijver gaat doelbewust en berekenend te werk, en zorgt, met droge ogen, dat de lezer in het hart wordt geraakt.

Elke keer moest ze het weer uitleggen, in interviews, tijdens lezingen: nee, haar romans zijn níet autobiografisch. Haar nonfictieboeken wel, zoals Heden ik, over de ziekte ME waaraan ze een tijd leed. Maar zij viel niet samen met haar romanpersonages. Ook niet met die ene vrouw in de overgang, of die kinderloze stiefmoeder, al leek dat misschien zo.

Dorrestein begon direct na het gymnasium als leerling-journalist bij Libelle en Panorama. In de jaren tachtig was ze redacteur en columnist van Opzij. Haar grote droom was het schrijverschap. Haar eerste romans, Buitenstaanders (1983), Vreemde streken (1985) en

Noorderzon (1986) zijn grillige, onrealistische verhalen met spook- en sprookjesachtige elementen.

Ze brak er niet meteen mee door. Maar niemand minder dan Hella Haasse wijdde een essay aan deze ‘gotische’ romans van een beginnende schrijfster. Zij roemde Dorresteins ‘trefzekere fantasie’ en de ‘authenticiteit van haar schrijverschap’. ‘Het zijn niet de minst begaafden onder de romancières geweest die in het “gotieke” verhaal de vorm bij uitstek gevonden hebben om haar onbehagen te verwoorden,’ schreef Haasse.

Dorrestein vertelde in een interview dat ze Haasse eens om advies vroeg; ze wist niet meer waar de roman die ze schreef over ging. Haasse zei: ‘Maar Renate, je hoeft je werk ook helemaal niet te begrijpen, je hoeft het alleen maar te schrijven!’ Dat hielp haar. Later zou ze benadrukken dat ze geen fantasie had, dat de verhalen zich zomaar aandienden, dat ze háár uitkozen en niet andersom. Dat bedoelde ze niet mystiek. Sommige verhalen, vond ze, waren bij haar nu eenmaal in goede handen.

Vleug absurditeit

Na de ‘gotieke’ periode zouden Dorresteins verhalen realistischer worden, zoals Haasse had voorspeld, maar een vleug absurditeit zit er altijd wel in, en vaak ook gruwelijke gebeurtenissen . Haar bekendste romans, als Ontaarde moeders, Verborgen gebreken, Een hart van steen en Het duister dat ons scheidt roeren dilemma’s aan uit het echte leven, ook haar eigen leven. Vaste thema’s zijn het ontsporend ouderschap, onveilige gezinnen, het verstikkende effect van familiegeheimen, de grenzeloze macht van de moeder en de eenzaamheid van het kind dat een buitenbeentje is. Je kunt je afvragen wat die thematiek te maken heeft met haar eigen ervaringen als kind in een katholiek gezin. Maar daarover liet Dorrestein zich nooit uit. Voer voor een toekomstige biograaf.

De ‘ambachtelijkheid’ waar ze zo rond voor uitkwam, kreeg ze in de literaire kritiek soms keihard terug gekatapulteerd. In de recensies over haar werk werd het een constante: dat haar romans uitstekend in elkaar zitten, ‘lezen als een trein’, met vaart en humor. Geen wonder dat ze zo’n grote schare trouwe en enthousiaste lezers had. Maar zoveel souplesse was ook een beetje verdacht. Had het werk wel diepgang? Dorrestein maakte niet de indruk een zwoeger te zijn. Timmerde ze die boeken niet al te makkelijk in elkaar?

Renate Dorrestein overleed vrijdagavond 4 mei. Foto: Valentina Vos

Ze werd niet ruim bedeeld met literaire prijzen: een paar nominaties, de Annie Romein Prijs in 1993 en de Jonge Gouden Uil in 1997. Maar in het buitenland werd haar grote verteltalent herkend. Het grootste deel van haar werk is vertaald; het verscheen in veertien landen, waaronder de Verenigde Staten en Japan en kreeg vaak positieve recensies.

Naar de hemel

In het najaar van 2016 werd bij haar slokdarmkanker geconstateerd, een ongeneeslijke vorm. In een interview dat Wilma de Rek in september met haar had, vertelde Dorrestein dat ze katholiek was. Niet kerkelijk, wel gelovig. Ze vond niet dat ze veel te jong zou sterven. Ze keek terug op een lang leven waarin ze had mogen doen wat ze het liefste deed: verhalen vertellen. ‘Natuurlijk ga ik naar de hemel’, ze zei. ‘En daar gaan we het heel fijn hebben.’

Haar voorlaatste laatste boek is een novelle, Liever horen we onszelf (2017), prachtig geïllustreerd door Sylvia Weve. Het is een kleine, vintage Dorrestein. Veel vertrouwde elementen: een jonge vrouw die valt voor een ‘foute’ man, de geheimzinnige dood van die man, een heksachtige oudere vrouw die teruggetrokken in een bos leeft. Pas als de hoofdpersoon Mila, de jonge vrouw, een kind op een begrafenis hoort huilen om haar oma, beseft ze dat haar minnaar dood is en nooit zal terugkomen. ‘Het zou vreselijk zijn als we niet om onze doden zouden kunnen treuren, denk je ook niet?’ Het is de laatste zin uit de mond van een fictief personages van Dorrestein, een passende afsluiting van een indrukwekkend oeuvre.

Maar er was nog werk te doen, daarna. Dorrestein ging haar archief opruimen. Om haar nabestaanden te ontlasten, maar ook om te vernietigen wat niet voor andere ogen was bestemd. Want: ‘Stel je voor dat je na je dood, als je je niet meer kunt verweren, een biográáf achter je aan krijgt.’ Ze ploegde door computerbestanden en raakte verstrikt in het lezen van allerlei oude, merendeels ongepubliceerde stukken. Haar hele leven trok voorbij. ‘Al doende haalde ik vele uitgestelde huil-uren in.’

Die opruimactie mondde uit in Dorresteins laatste boek: Dagelijks werk – Een schrijversleven. Daarin staan vele mooie stukken, allemaal even levendig, de oudere fel, de nieuwer mild, waarop Dorrestein zelf commentaar geeft. Zo hield ze de manier waarop ze de geschiedenis in zou gaan stevig in de hand. Dat typeert haar: nooit afhankelijk zijn.

'Het is zó moeilijk voor te stellen dat ik er straks niet meer ben'

In september 2017 interviewde Wilma de Rek Renate Dorrestein. Ze was net klaar met haar laatste boek en wist dat ze niet lang meer te leven had. (+)

Haar laatste boek is geen roman geworden. Renate Dorrestein ontdekte al opruimend zoveel spannends in haar huis dat er iets heel anders ontstond. Lees hier een fragment uit Dagelijks werk terug.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.