Klassieke klasse

In een tijd dat architectonische uitspattingen schaars waren, was daar ineens het Mauritshuis: een classicistisch hoogstandje. Het betekende het begin van de Nederlandse hofstijl, die tot ver in het buitenland werd gekopieerd.

Wie een boek oppakt over de wonderen van de Noord-Europese classicistische architectuur, moet niet gek opkijken als het Mauritshuis uit Den Haag op de cover prijkt. Dit stadspaleis voor graaf Johan Maurits van Nassau-Siegen is een van de zuiverste interpretaties van de classicistische architectuurregels met een Hollandse twist. Het betekende ook het begin van de Nederlandse hofstijl, die tot ver in het buitenland werd gekopieerd.


Het Mauritshuis is gebouwd tussen 1634 en 1644. Het is bijzonder omdat in Nederland - land van burgers - adellijke architectonische uitspattingen schaars zijn. Maar in de Hofstad wilde Johan Maurits (1604-1679) duidelijk een blauwbloedige show off maken. Hij was een neef van prins Frederik Hendrik en had zich populair gemaakt met een aantal succesvolle militaire operaties. Met het Mauritshuis wilde hij laten zien dat hij een man van de wereld was, het was hip in die tijd om te laten zien dat je de klassieke oudheid en renaissance-architectuur goed kende.


De hoofdarchitect van het stadspaleis op de hoek van het Plein en de Korte Vijverberg was Jacob van Campen. Hij zou een paar jaar later Paleis Noordeinde voor Frederik Hendrik ontwerpen. Maar Van Campen is vooral bekend als architect van het stadhuis van Amsterdam (sinds 1808 koninklijk paleis), het wereldwijd bewonderde voorbeeld van Hollands classicisme.


Wat bijzonder is aan het Mauritshuis, is de combinatie van klassieke bouwregels - de symmetrie, de hiërarchie in de zuilenorde - met Hollandse baksteen. Waar in Italië de paleizen van architecten Andrea Palladio en Vincenzo Scamozzi in stucwerk en natuursteen waren opgetrokken, wisselde Van Campen het Bentheimer zandsteen af met een oer-Hollands product: gebakken rivierklei.


Onlosmakelijk verbonden met de bouw van het Mauritshuis is Constantijn Huygens, de homo universalis van de Gouden Eeuw: secretaris van prins Frederik Hendrik, dichter, componist en wetenschapper. Huygens las de traktaten van Palladio en Scamozzi. Die zich op hun beurt weer verlieten op de geschriften de Romeinse bouwheer Vitrivius. Het ging in de architectuur om de drie-eenheid: schoonheid, degelijkheid en functionaliteit: venustas, firmitas en utilitas.


Huygens discussieerde daarover vaak met Van Campen en bracht hem in contact met Johan Maurits. Huygens hielp niet alleen mee het Mauritshuis te ontwerpen, hij bouwde tegelijkertijd zijn op klassieke leest geschoeide woonhuis op het Plein: Domus. Het is in de 19de eeuw gesloopt.


Het Mauritshuis was prestigieuzer dan Domus, met zijn vooruitspringende middenrisalieten van natuursteen, de beeldhouwwerken in de fronton en de guirlandes boven de vensters. Toch was het relatief sober. Tot begin 17de eeuw werd het classicisme gemengd met meer ornamentiek en gotische krullen. Hier hield de architect zich op protestantse wijze in.


Juist dat sobere contrasteerde goed met de indrukwekkende Dorische pilasters in de gevel. De kont van het gebouw, de Hofvijverkant, is misschien wel het beste. Huygens dichtte: Of u nu kijkt naar mijn vormgeving / En op de fraaie vijver blikt, / Die rimpelend in stille beving / mijn schitterende voeten likt.


Het Hollandse classicisme vond snel navolging. Op de Amsterdamse grachten volgden architecten als Philips Vingboons Van Campens stijl in de huizen van de burgers. De Hollandse hofstijl had ook fans in Warschau, Krakau en vooral in Stockholm - het stadspaleis daar van de rijke wapenhandelaar Louis de Geer is bijna een grote kopie van het Mauritshuis.


Van Campen zou later weer voor Johan Maurits werken. In diens thuisland Kleef legde hij de befaamde Nassauerallee aan. Een kaarsrecht pad van zeshonderd strak geplante Hollandse linden. Het was de inspiratie voor wat nu Unter den Linden is in Berlijn.


Mauritshuis, Het Gebouw, Johan de Haan, Quentin Buvelot en Koen Ottenheym. Waanders Uitgevers, 39,95 euro.


Mauritshuis - Het Gebouw is tevens de titel van de openingstentoonstelling, 28/6 t/m 5/1

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden