Klassiek in de tbs-kliniek: 'Ik vergeet dat ik ben opgenomen. Ik kan even wegzweven'

De geroerde reactie van de patiënten in Amersfoortse kliniek De Voorde, waar klassieke concerten voor tbs'ers worden gegeven, is ontwapenend.

Bezoekers van het Appeltaartconcert in tbs-kliniek De Voorde. Beeld Lars van den Brink

'Ik zeg altijd tegen mijn medemusici: de mensen die hier zitten, hebben allemaal hun moeder opgegeten. Meer hoef je niet te weten. Dat wil je ook niet. Anders kun je je werk niet meer doen.' Aan het woord is Michiel Holtrop (47), altviolist en artistiek leider van de stichting Appeltaartconcerten. Hij organiseert klassieke concerten voor mensen die doorgaans niet hiermee in aanraking komen. De podia waar hij optreedt? Verzorgingshuizen, ziekenhuizen, huiskamers van dementerende ouderen.

En vanavond: een tbs-kliniek.

Zondag 17 december, 18.00 uur. Er ligt nog sneeuw op het terrein rond de tbs-kliniek De Voorde, gelegen aan de bosrijke westrand van Amersfoort. De kliniek staat bekend om haar zijn 'longcarevoorziening' - hier zitten patiënten met tbs-oplegging en andere strafrechtelijke titels, die langzaam worden voorbereid op een terugkeer in de samenleving. Het is donker. Naar het 'gesloten' gedeelte is het een kwartier lopen.

Binnen moeten bezoekers hun identiteitsbewijs tonen. Telefoons of elektronica blijven achter in een kluisje. Telkens als je een deur door wilt, moet je wachten op groen licht vanuit de controlekamer. Afgezien van de sluisdeuren lijkt het een doodgewoon bedrijfspand, met doodgewone systeemplafonds. Op de gangen hangen tekeningen. Ze zijn gemaakt door patiënten.

In een zaaltje waar straks zo'n zestig man komt te zitten, bereidt Holtrop zich voor op het concertje. Hij heeft een cellist, een pianist en een tenor meegenomen. Om in de kerstsfeer te blijven, spelen ze niet alleen klassieke stukken van Frank Bridge en Antonín Dvorák, maar gooien ze er ookwat kersthits tegenaan. Holtrop rolt een banner uit van de stichting Appeltaartconcerten. We zien een koddig koolmeesje, er komt een notenbalk uit zijn snaveltje.

'De formule is dat we na het concert samen appeltaart eten, als beloning voor het luisteren', zegt Holtrop, die onlangs zijn 500ste Appeltaartconcert organiseerde en ter ere van dat jubileum een cd uitbracht. 'Het klinkt huiselijk, warm en gezellig.' De taart van vanavond is door de patiënten zelf gebakken. Het optreden straks zal kort zijn, 40 minuten. 'De meeste mensen hier kunnen niet zo'n lange spanningsboog aan.'

Holtrops verdienmodel: (zorg)instellingen kopen bij hem een bulk concerten in. Holtrop, verbonden aan het Nederlands Philharmonisch Orkest maar nu met sabbatical, kan dan zelf bepalen wat hij speelt, hoeveel en welke musici hij meeneemt. Zo haalt hij zeker honderd schnabbels per jaar binnen, iets waarvan veel musici in de kamermuziekscene alleen kunnen dromen. Er staan wel ervaringen tegenover die je als musicus uit balans kunnen brengen.

Michiel Holtrop: 'Ik heb zeven keer eerder in een tbs-kliniek gespeeld. Een keer kwam er iemand binnen met de handen geboeid. Het is geweldig als je iemand dan stil kunt krijgen met klassieke muziek. Ik vind het prachtig om in het Concertgebouw te spelen, maar voor deze mensen betekent het vaak veel meer.'

Dat zegt ook de geestelijk verzorger van de De Voorde, Wilko van Holten. Hij organiseert de concerten in de kliniek. 'Ik wil schoonheid introduceren in een lelijk leven', zegt hij. De levens van de tbs'ers met wie hij werkt, zijn vaak getekend door verwaarlozing. Tbs (terbeschikkingstelling) is een behandelmaatregel die wordt opgelegd bij misdadigers (pas bij een delict waarvoor minimaal vier jaar celstraf staat, kan een rechter tbs opleggen) die lijden aan een psychiatrische ziekte of stoornis. Een groot deel van de patiënten in De Voorde is bovendien zwakbegaafd.

Klassieke muziek heeft een kalmerende uitwerking op de patiënten, weet Van Holten. 'De mensen hier hebben die meestal niet van huis uit meegekregen. Ik merk dat iedereen onder de indruk is van de ambachtelijkheid ervan. Ze krijgen een glimp van het leven van toewijding dat achter musiceren schuilgaat. Bovendien zien ze hoe zuiver mensen met elkaar kunnen samenspelen; een groot contrast met de samenleving die zij kennen, waarin je voortdurend op je hoede moet zijn.'

Ondertussen stroomt het zaaltje langzaam vol. Iedereen begroet elkaar vriendelijk. Het zijn niet alleen tbs'ers en medewerkers die plaatsnemen op de klapstoeltjes. Van Holten heeft geregeld dat tbs'ers allemaal een 'buddy' hebben gekregen, een lid van een lokale protestantse kerkgemeente. 'Voor tbs'ers is het moeilijk buiten te komen, daarom vind ik dat we buiten naar binnen moeten halen', zegt de geestelijk verzorger.

Even vraag je je af op hoeveel jaar celstraf je uitkomt als je alle vonnissen van de aanwezigen bij elkaar zou optellen. Toch bestaat de kans dat je smelt wanneer Holtrop en zijn medemusici beginnen te spelen. Niet zozeer door de uitvoering van de Humoresque van Dvorák of van de toegift White Christmas, maar door de ontwapenende reactie van het publiek. Sommige aanwezigen mogen dan misschien hun moeder hebben opgegeten, het is ontroerend om te zien hoe iedereen in de muziek opgaat.

De een zit te swingen met zijn kerstmuts op, de ander knikt aanmoedigend mee of zet het op een luchtdirigeren. Af en toe wordt er doorheen gepraat, maar de meeste bezoekers luisteren aandachtig. 'Laat het maar even over je heenkomen', zegt Holtrop tussen de stukjes door.

'We'll meet again', zingt tenor Michael Bennett even later. Toegegeven: de bewerkte kerstnummers slaan het meest aan. Als vervolgens beneden de appeltaart wordt aangesneden, is de sfeer al helemaal goed.

Twee patiënten mogen vertellen hoe ze het vonden. We noemen ze Johan en Michelle - hun namen zijn in overleg met De Voorde gefingeerd. Beiden zijn ooit veroordeeld voor brandstichting. Representatief zijn ze niet: anders dan de meeste patiënten drukken ze zich uitstekend uit. Michelle is nog in de wolken. 'Sommigen in de kliniek kunnen normaal niet eens vijf minuten stilzitten en nu luisteren naar zo'n heel concert, dat vind ik mooi.

'De samenleving kotst ons uit', vervolgt ze, 'maar deze muzikanten komen speciaal voor ons en kleden zich mooi aan. We mogen voor deze concerten ook mensen uit ons netwerk uitnodigen. Met zo'n concert kunnen we hen ook bedanken.'

Johan is helemaal euforisch. 'Driekwart van de mensen hier krijgt geen bezoek van familie. Dan voelt zo'n concert als een aai over de bol. Rond de feestdagen is hier veel spanning, ook bij mij. Ik kan met Kerst niet bij mijn familie zijn, word teruggeworpen op mijzelf. Maar met zo'n concert vergeet ik dat ik opgenomen ben. Ik kan even wegzweven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden