Klassenkloof is angstaanjagend

Populisten hebben geen verheffingsagenda. De PVV wil niemand opvoeden, ontwikkelen, verrijken of bevrijden.

‘Dag buurman, ik ben lid van de geestelijke elite, ik kom leiding nemen over uw leven, want u kunt uw emotionele laag-bij-de-grondse gedachten niet goed ordenen. U laat zich meeslepen door emoties en misleiden door populisten en commerciële media. U hebt een scholing nodig in gevoelsascese. Een intellectualisering van uw geest.’

Pamflet
Deze Olivier B. Bommel-achtige boodschap ontleen ik aan het pamflet Populisme als politiek drijfzand van Anton Zijderveld. Volgens Zijderveld ‘moet een geestelijke aristocratie de leiding nemen’ (p. 100). Nodig is een ‘systematische intellectualisering van de burgers, een scholing in gevoelsascese’, en een ‘aristocratie van de geest’ (p. 99).

Natuurlijk moet dat niet zoals hierboven. Het moet vast verdekter en subtieler. De elite moet leiding nemen, maar zonder zich boven het volk te stellen. Het volk moet tegenwoordig immers helemaal niets hebben van betweters en bovenstellers. Sodemieter op met je adviezen en je gevoelsascese. De enige leider die het volk nog accepteert, is de leider die ‘zegt wat ik denk’, die woorden geeft aan wat het volk voelt.

Verticale bindingen
Zijderveld adresseert hiermee wel het probleem waarmee ik mijn column vorige week eindigde: dat er vrijwel geen verticale bindingen meer zijn tussen de klassen. Er is nauwelijks contact meer tussen de hoger- en de lageropgeleiden. Dat lageropgeleiden globalisering voornamelijk als bedreigend ervaren, vanwege concurrentie met India of illegale onderhuur en dus overlast van Polen, dringt moeilijk tot hogeropgeleiden door.

Voor hogeropgeleiden is globalisering verrijkend: het biedt hen kansen voor contacten en banen buiten eigen land. Zo ontstaat een kloof tussen hogeropgeleide kosmopolieten en lageropgeleide nationalisten.

Elite
Door het ontbreken van verticale bindingen blijven wederzijdse leerprocessen uit. De elite ontbeert eerstehands verhalen over deze schaduwzijden van globalisering. Lageropgeleiden ontberen contacten en rolmodellen die hen hogerop kunnen helpen.

Populisme is hiervoor geen oplossing, maar is zelf uitdrukking van dit probleem. Populisten hebben geen verheffingsagenda. De PVV wil niemand opvoeden, ontwikkelen, verrijken of bevrijden.

Snoeren
De PVV wil alleen sommige mensen hun plaats wijzen, de mond snoeren, bonussen afhandig maken of uit het land verjagen. Dat onderscheidt populistische partijen van traditionele partijen, die wel een verheffingsagenda hadden. De nu massaal voor populisten ingewisselde PvdA voorop.

De andere partijen zijn over verheffing aarzelend geworden – de PvdA wederom voorop. Begrijpelijk, want verheffing is moeilijker geworden. Zelfs als je hem meer symmetrisch maakt en dus claimt dat de hogere klasse ook van de lagere te leren heeft. Want wie gelooft nog dat hij iets van een ander te leren heeft? Daarbij heeft de elite nog maar weinig gezag, doordat zij voortdurend als grote graaiers in het nieuws komen.

Veel meer dan de kloof tussen burgers en politiek moet de kloof tussen de klassen ons zorgen baren. De inkomensverschillen zijn enorm toegenomen, de lagere klassen zijn nog nauwelijks in de politiek vertegenwoordigd en er is tussen de klassen nog nauwelijks contact. Politieke partijen, vakbonden en kerken waren ooit de belangrijkste organisaties die dat contact vormgaven.

Hulpverleners
Hun ledentallen zijn gedecimeerd. De politieke elite is een in zichzelf gekeerd gezelschap geworden. Een PvdA-Kamerlid heeft meer gemeen met een Kamerlid van enige andere partij dan met een PvdA-stemmer uit het achterland. Alleen de SP en de Leefbaren hebben nog verticale bindingen. En uitvoerende professionals als onderwijzers en hulpverleners natuurlijk.

Wat te doen? Allereerst de weinige bestaande pogingen tot overbrugging van de klassenkloof prijzen en koesteren. Zoals bijvoorbeeld het bouwen van duurdere woningen in armere buurten. Gemengd wonen leidt op zich niet tot gemengd leven: contact moet georganiseerd worden.

Waar dat gebeurt, bijvoorbeeld door hogeropgeleiden als mentor in te zetten, gaat het vaak goed. Ook gemengde scholen zijn een schaarse, waardevolle poging. De discussie daarover concentreert zich op etniciteit, maar het gaat natuurlijk ook over klasse.

Stage
Maar er moet meer gebeuren. Alle hogeropgeleiden eens in de vijf jaar een paar maanden op maatschappelijke stage? Jongeren een tijdje van gezin laten ruilen, zoals in het tv-programma Puberrruil? Gratis sporten en muziek maken voor iedereen? Samen zingen of in een bandje spelen verbindt immers meer dan samen concurreren om de hoogste Citoscore. Betere ideeën zijn welkom.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden