Klapper op komst: collectie Willem II

Geen twijfel mogelijk: dit wordt een publiekshit.

Willem II: Kunstkoning Dordrechts Museum, Dordrecht, t/m 15/6. dordrechtsmuseum.nl


Dit is een wrang verhaal - het soort dat je enkel met spijt kunt aanhoren. Het gaat over Willem II, over-over-over-overgrootvader van koning Willem Alexander. Hij leefde, zoals bekend, op grote voet en zag zich in 1848 genoodzaakt een miljoen te lenen van zijn zwager, Nicolaas I van Rusland. Toen hij kort daarop stierf, werd de schuld afgelost door Willems kunstcollectie te laten veilen. Een betreurenswaardige en naar later bleek ook overbodige actie. 's Lands mooiste privécollectie viel uiteen.


Het Dordrechts Museum besteedt nu aandacht aan deze episode. Daar herenigt men in samenwerking met onder meer de Hermitage in Sint-Petersburg een deel van Willems collectie in een grote tentoonstelling. Het is een heerlijk project: goede stukken, boeiend verhaal. Geen twijfel: dit wordt een publiekshit. Oké, die Rembrandt uit The Frick Collection (New York) kregen ze niet en die leuke, kleine Van Eyck, de Lucca Madonna uit Frankfurt, ontbreekt eveneens (te teer), maar dat is verwend gezeur. Er is vooral veel wél, hier in Dordrecht, en de onvermijdelijke leemtes maakt men goed met een surplus aan context: een zaal over de Russische betrekkingen, een zaal over Willems echtgenoot Anna Paulowna, een over de cultus rond Willems oorlogsverleden. Een flinke hap, absoluut, je bent er uren zoet mee.


Er valt ook veel te vertellen. 'Die man leefde wel tien levens', merkte een medebezoekster terecht op. Zo had je de oorlogsheld-Willem: de generaal die met Wellesley vocht tegen Napoleon en gewond raakte bij Waterloo, die derhalve de rest van zijn leven bij voorkeur rondliep in een generaalsuniform en ook zijn kinderen het liefst zag in krijgszuchtige kledij. Dan was er de 1848-Willem, die van de staatkundige hervormingen (ministeriële verantwoordelijkheid et cetera), de vertwijfelde, de chantabele; van conservatief naar liberaal in één nacht, hoe was het potdorie mogelijk? En tot slot, bij wijze van toegift, was er nog de 'kunstenkoning'-Willem, geestdriftig verzamelaar en mecenas. Connaisseur, vooral.


Over díé Willem gaat de tentoonstelling. Diens voorliefde voor kunst en antiek had een geschiedenis, een lange. Het begon in Willems jeugd, toen hij in privécollecties in Engeland oude meesters bewonderde. Maar het nam pas echt een hoge vlucht toen hij in navolging van zijn schoonfamilie, de Romanovs, voor eigen bezit begon te verzamelen. Eerst Vlaamse Primitieven, Memling, Van Eyck, Van der Goes, indertijd gedurfde aankopen, later de gepatenteerde meesters, Rafaël, Del Sarto, Del Piombo, Rubens, Rembrandt. Van de drie 19de-eeuwse Willems, en dit wekt enige verbazing, was Willem II de cultuurminnendste en tegelijk de minst utilitaristische. Aan nationale kunst had hij een broertje dood. Geld spenderen aan staatsmusea beschouwde hij als flauwekul.


Kunst was geen overheidszaak, meende hij. Willem faciliteerde haar uit strikt particuliere motieven: monarchale prestige om te beginnen, een potje apenrotsklimmen met, zeg, de Duc d'Orleans, kroonprins van Frankrijk, of Ludwig I van Beieren, maar vooral om zich te verpozen met een exotisch en sterk gefictionaliseerd verleden. Uit escapisme, zo u wilt. Na gedane arbeid mocht de koning graag wat mijmeren bij een Spaanse Madonna. Willem II was een romanticus.


Een met smaak, dat moet gezegd. Kwalitatief gezien deed zijn collectie, ondergebracht in een aanbouw van het Haagse Paleis Kneuterdijk, de gotische zaal, niet onder voor die van de Barberini's, Conways of Stewart Gardners van deze wereld. Geadviseerd door Lambert Jan Nieuwenhuys, kunsthandelaar te Brussel en getraind door jarenlang kunstkijken aan internationale hoven, ontwikkelde Willem II een sterke neus voor kwaliteit. Zijn veertigtal Vlaamse Primitieven waren niet te versmaden. Zijn klassieke meesters consequent hoogwaardig. Miskopen laten zich niet ontdekken. Topstukken des te meer.


U wilt namen, u krijgt namen. Hier volgen mijn favorieten. Een tekening door Rubens van een geklede heer, een voorstudie voor diens De liefdestuin; hoe volume ontstaat uit welgeplaatst rood krijt, een wonder van trefzekerheid. Een heilige maagd van Murillo, haar ogen ten hemel geheven, haar wolk geschraagd door engelen; kitsch, absoluut, maar evengoed onweerstaanbaar. Prachtig ook is het werk dat lang abusievelijk aan Leonardo da Vinci werd toegeschreven, maar in werkelijkheid van de hand was van Francesco Melzi, Da Vinci's favoriete leerling: een Flora met ontblote borst omringd door hypergedetailleerd geschilderde planten en bloemen. Verder: een haarfijn drieluik van Memling, een stoere Bronzino, een pittige Giulio Romano, alsmede die theatraal melancholieke sultan van Rembrandt uit het Metropolitan. Evergreens die elk museum graag op zaal zou hebben. Die allemaal in het Rijks of Mauritshuis hadden kunnen hangen.


Daar hangen ze niet. Willems collectie ging in 1850 in Den Haag onder de hamer. De uittocht van werken hield door tegenvallende opbrengsten aan tot de laatste schets - tot groot plezier van de toegestroomde hoogwaardigheidsbekleders. Het Louvre bemachtigde de Memling. De Russen kochten de Bronzino. De Amerikanen de Murillo. De Nederlandse overheid kocht niets. Die meende dat erfgoed geen staatszaak was en legde zo de basis voor het huidige kleine aandeel internationale meesters in vaderlandse collecties: een handvol Vlaamse Primitieven, schraalheid troef aangaande de Italianen. Om nog te zwijgen over de Spanjaarden wier aanwezigheid, zo uit het hoofd, beperkt blijft tot die ene Goya in het Rijks. Een gemis, een betreurenswaardig gemis.


Willem Frederik George Lodewijk (1792-1849) was koning der Nederlanden van 1840 tot 1849. Hij was ook groothertog van Luxemburg en hertog van Limburg.


Hij diende in het Engelse leger onder Arthur Wellesley, eerste hertog van Wellington, en keerde uit de oorlog terug als de 'held van Quatre-Bras en Waterloo'.


Willem was getrouwd met Anna Paulowna, dochter van tsaar Paul I van Rusland, maar hield er tegelijkertijd verscheidene homoseksuele relaties op na. Gedurende Willems ambtstermijn werd de basis gelegd voor de huidige parlementaire democratie.


WIE WAS WILLEM II?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.