Klaar om te schieten

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: pijl. Plus: zoom nu zelf in op het schilderij.
*Johan Cruijff

Detail uit Werner van der Valckert: Venus en Cupido. Collectie David P. Southwell Foto -

Vier jaar geleden hield generaal Peter van Uhm, toen nog hoofd van de Nederlandse strijdkrachten, een TED-toespraak in Amsterdam. Onderwerp: waarom hij voor het wapen had gekozen. Na een paar minuten kwam er een jonge kapitein op het podium die hem een groot geweer gaf. Even hield hij het geweer vast voor het publiek. Hij zwaaide er niet mee en richtte het niet op de toeschouwers, en het magazijn was vooraf verwijderd - het doel was om te laten zien wanneer en hoe wapengebruik verantwoord is. Toch ontstond er een gevoel van ongemak; een geweer kan je raken, het kan directe gevolgen voor jou hebben. Het publiek was alert.

Brutaal

Nog nooit zag ik een figuur op een schilderij zo brutaal de kijker betrekken als deze Cupido hier, een volleerd boogschutter die zijn pijl recht op ons richt - boog gespannen, één oog dichtgeknepen, klaar om te schieten. Je bent meteen medeplichtig, of erger: schuldig.

Wie denkt dat het vast wel went om politie met getrokken wapens te zien, zoals in andere landen geregeld voorkomt, klaar om te schieten, kan door dit ene engeltje hier zien wat het met je doet: het ontneemt je vrijheid. Het onderwerpt je.

Werner van der Valckert: Venus en Cupido, circa 1612; olieverf op paneel; 101,4 x 75,6 cm. Collectie David P. Southwell Foto -

Huwelijkscadeau

Het venijnige bij deze Cupido is dat je 'm niet meteen ziet. Niet omdat-ie niet op de voorgrond staat of omdat het zo'n minuscuul detail is, maar omdat de rest van het schilderij nogal afleidt. Venus zit op een bed met satijnen lakens, ze trekt net een japon uit - de kanten zoom valt in plooien op het bed. Haar naakte blanke lijf steekt af bij de duisternis achter haar, en ze kijkt je recht aan, met open mond. Venus hier is schandalig verleidelijk, van het type take me to bed or lose me forever. Eric Jan Sluijter schreef in 2006 over het schilderij, dat toen net was opgedoken, dat dit past in een 17de-eeuwse kunsttraditie. Er zijn teksten van P.C. Hooft, Vondel en Bredero waarin net zo onomwonden over Venus en Cupido wordt geschreven, vol seksuele insinuaties die interactiviteit uitlokken: totaal ongeoorloofd in het Holland van rond 1600, behálve als onderdeel van huwelijksretoriek. Het schilderij was waarschijnlijk bedoeld als huwelijkscadeau, want zulke afbeeldingen in de slaapkamer brengen je 'opwinding en mooie, gezonde en leuke kinderen', schreef een Italiaanse auteur toen.

Maar toen ik naar dit detail bleef kijken, een poosje geleden in een tentoonstelling in het Frans Hals Museum in Haarlem, was het toch juist de dubbelzinnigheid die spanning geeft. Hoe meer je naar die pijl kijkt, hoe meer je niet weet wat de bedoeling is; is het goed of slecht? Voel ik me bedreigd of uitgenodigd? Ik moest denken aan een foto die bij vrienden in de huiskamer hangt, van kunstenaar JR uit 2004. Heel lang dacht ik dat er een man op stond die een getrokken wapen op ons richtte, terwijl achter hem jongens uitdagend staan te kijken - één vormt van zijn hand een pistool. Pas toen ik er eens rustig naar keek zag ik: de donkere man richt geen geweer op me, maar een camera. Een perfecte foto, genomen in een buitenwijk in Montfermeil, Frankrijk. Cupido had twee soorten pijlen in zijn koker: scherpe gouden en botte loden. Gouden zetten je hart in vlam, loden maken het hart koud en zorgen dat je weg wilt wezen. Deze Cupido toont, net als die foto, scherp aan dat de betekenis altijd in het hoofd van de kijker ontstaat.

www.detailsofart.com

Zelf inzoomen

Nieuwsgierig naar meer details? Zoom hieronder zelf in op de Venus op het bed met satijnen lakens en de gespannen boog van Cupido in het schilderij van Werner van der Valckert.

Gebruikt u onze app? Klik dan hier en scroll naar beneden om te kunnen inzoomen op de afbeelding.

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.