'Kirgizische en Oezbeekse leiders voedden de haat'

Honderden doden in Zuid-Kirgizië. Maar ‘Wie begon?’ is geen eenvoudige vraag, zegt een medewerkster van de lokale organisatie Orde...

Arnout Brouwers

Bij de onlusten in Zuid-Kirgizië deze maand vielen honderden doden, veelal – maar niet uitsluitend – Oezbeken; werden hele Oezbeekse wijken tot de grond afgebrand; en moesten Oezbeekse winkels, cafe’s, een Oezbeekse kliniek en dito scholen eraan geloven.

Maar wie was er nu begonnen? Oezbeken, zeggen Kirgiezen vol overtuiging. Maar waar zijn dan de platgebrande Kirgizische huizen, vragen de Oezbeken verontwaardigd. Beide groepen, die volgens lokale experts ongeveer even groot zijn in Osj, staan recht tegenover elkaar. ‘Belangrijker is daarom de vraag hoe het verder moet’, zegt Delbargan Mamazjoesoepoeva. ‘Ik vrees dat het einde nog niet in zicht is.’

Delbargan volgt als Kirgizische medewerkster van de lokale organisatie ‘Orde’ al jaren de interetnische relaties in het gebied, en waarschuwde tevoren voor een uitbarsting. ‘De spanning liep al veel langer op, maar de autoriteiten hebben altijd ontkend dat dit probleem bestond. Oezbeken en Kirgiezen leefden steeds meer uit elkaar – gesegregeerd in aparte wijken, scholen en op het werk. Op de markt zag je steeds vaker onderlinge scheldpartijen.’

Van hun kant vertellen Oezbeken eensluidende verhalen over hoe in de dagen na de tiende juni hun wijken werden aangevallen door Kirgizische militairen en ordetroepen in gepantserde voertuigen, rap gevolgd door het gepeupel.

Huurlingen
De tijdelijke regering legt de schuld bij getrouwen van de verjaagde oud-president Bakijev en buitenlandse islamistische rebellen. Bakijev-aanhangers hebben huurlingen betaald, die de onlusten moedwillig begonnen. Verontrustender, vinden veel Oezbeken in Osj, is dat de lokale Kirgizische televisie (de Oezbeekse is uit de lucht) steeds meer met de beschuldigende vinger naar de Oezbeken wijst.

Het antwoord op de vraag ‘wie begon’ – twintig jaar nadat interetnisch geweld in dezelfde regio honderden mensenlevens eiste – wacht op onafhankelijk onderzoek. Maar dat er in het begin sprake was van georganiseerd geweld, dat later het massale geweld tegen Oezbeken (mede door uit de regio toegestroomde Kirgiezen) opriep, lijkt wel duidelijk.

Maar Delbargan wijst erop dat de onlusten op vruchtbare bodem vielen en vindt dat de etnische haat deels is gevoed door de leiders van beide gemeenschappen. ‘Die predikten alleen voor eigen parochie. Kirgiezen vergaten het verschil tussen patriottisme en nationalisme en Oezbeken zeiden dat het geduld op was na twintig jaar wachten op gelijke rechten. Aan beide kanten zijn de tegenstellingen vergroot.’

Ook economische tegenstellingen speelden een rol, meent Delbargan. ‘Kirgiezen jagen op overheidsbanen en bevolken het leger en de politie, Oezbeken leren een ambacht of zitten in de middenstand.’

Maar het algemene beeld dat ze schetst is meer dat van een falende staat, vooral in het zuiden, waar de combinatie van een zwak en corrupt bestuur, een ‘derde macht van machtige criminelen die niemand durft te noemen’ en de snelle opkomst in het gebied van de radicale islam.

‘Ik zie mensen in mijn omgeving al maar fanatieker worden, zonder dat ze het door hebben. Hetzelfde zag ik tijdens de onlusten: ik herkende mensen in de meute die wraak ging nemen op de Oezbeken: normaal vriendelijke, normale mensen.’

Delbargan wordt vanwege de hulp die ze Oezbeken heeft geboden door haar Kirgizische omgeving onder druk gezet haar werk te staken. Haar foto wil ze niet in de krant. Ze maakt zich grote zorgen over de toekomst. ‘Degenen die dit gepland hebben, kunnen zo weer toeslaan. Daarom zeg ik steeds: niet de provocaties zijn het echte gevaar, maar het feit dat mensen zich erdoor laten opzwepen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden